Tại Hội nghị tổng kết năm học 2025-2026 và triển khai nhiệm vụ năm học 2026-2027 của TP Hà Nội, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Quang Hưng đề nghị toàn ngành thực hiện mạnh mẽ tinh thần “giảm để tăng”: giảm hồ sơ, báo cáo, hội họp, cuộc thi và phong trào hình thức để tăng thời gian cho dạy học, sinh hoạt chuyên môn và hỗ trợ học sinh.
Đáng chú ý là cách ông đặt vấn đề: không thể yêu cầu thầy cô đổi mới nếu quỹ thời gian của họ vẫn bị chiếm bởi những công việc ngoài chuyên môn.
Tôi cho rằng đây không đơn thuần là chuyện giảm việc cho giáo viên. Đó là bài toán phân bổ thời gian của người thầy: trong một quỹ thời gian có hạn, phần nào đang được dành cho những việc thực sự tạo ra giá trị giáo dục, và phần nào đang bị tiêu hao vào những việc ngoài chuyên môn?
Càng yêu cầu giáo viên đổi mới, càng phải bảo vệ thời gian chuyên môn của họ (Ảnh minh họa: Hồng Khanh)
Nhìn vào nhiệm vụ năm học 2026-2027 sẽ thấy yêu cầu chuyên môn đối với giáo viên đang tăng lên rõ rệt. Chỉ thị 31/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu đẩy nhanh lộ trình dạy học hai buổi/ngày; tăng cường giáo dục STEM/STEAM (cách dạy học tích hợp), kỹ năng số, nghệ thuật, thể thao, hướng nghiệp; từng bước đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học.
Cùng với đó là đổi mới kiểm tra, đánh giá, phát triển nền tảng học tập số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo có kiểm soát trong dạy học. Nhà trường cũng phải quan tâm nhiều hơn đến sức khỏe tinh thần, kỹ năng sống, an toàn và sự phát triển của từng học sinh. Đặc biệt, Chỉ thị 31 còn yêu cầu sửa đổi quy định về định mức, chế độ làm việc của giáo viên cho phù hợp với chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), nghĩa là chính cách tính thời gian lao động của người thầy cũng sắp phải thay đổi.
Đó là chưa kể những phần việc vốn diễn ra hằng ngày: soạn bài, chấm bài, công tác chủ nhiệm, sinh hoạt tổ chuyên môn, trao đổi với phụ huynh. Rồi có lúc giáo viên kiêm luôn việc của nhân viên hành chính, ngồi làm biểu mẫu, tổng hợp số liệu; lúc lại thành người tổ chức sự kiện, lên kế hoạch, tập luyện, chuẩn bị chương trình, chụp ảnh, gom minh chứng, viết báo cáo tổng kết.
Nhiệm vụ nhiều hơn, yêu cầu cao hơn, đồng nghĩa giáo viên phải đầu tư nhiều thời gian và sức lực hơn. Nhưng càng phải chia sức cho nhiều đầu việc, người thầy càng khó tập trung cho nhiệm vụ cốt lõi là dạy học và đồng hành với học sinh.
Vì thế, “giảm để tăng” không có nghĩa là giảm trách nhiệm hay hạ thấp yêu cầu nghề nghiệp. Phần cần giảm là những việc trùng lặp, hình thức, tốn nhiều thời gian nhưng đem lại quá ít giá trị giáo dục. Phần cần tăng là thời gian cho chuyên môn, cho học sinh và cho cả khả năng tái tạo sức lao động của giáo viên. Hiệu quả thực chất không đo bằng việc một người bận rộn bao nhiêu giờ hay lúc nào cũng tất bật, mà bằng việc thời gian ấy được dùng vào đâu và tạo ra kết quả gì.
Càng yêu cầu giáo viên đổi mới, càng phải bảo vệ thời gian chuyên môn của họ. Nếu nhiệm vụ mới liên tục được cộng thêm trong khi việc cũ, việc hình thức vẫn giữ nguyên, thì nhìn từ quỹ thời gian của giáo viên, “đổi mới” rất dễ trở thành “tăng tải”.
Không nên để giáo viên bước vào lớp khi sức lực đã hao mòn vì những cuộc họp kéo dài, những chồng giấy tờ, báo cáo và các hoạt động ngoài chuyên môn. Một người bị phân tán vào quá nhiều việc sẽ có ít thời gian hơn để chuẩn bị một tiết dạy tốt, đọc kỹ một bài làm, hay nhận ra một học sinh đang cần giúp đỡ. Khi đó, cái giá của những công việc hình thức được trả bằng chính chất lượng giáo dục.
Chỉ thị 31 cũng yêu cầu toàn ngành chuyển từ tư duy “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục”. Đã là quản trị thì mỗi việc giao xuống trường học đều phải được tính toán về hiệu quả đầu ra và chi phí nguồn lực để thực hiện.
Theo nguyên tắc ấy, một báo cáo phải có người sử dụng và phục vụ một quyết định quản lý cụ thể. Nội dung có thể truyền đạt đầy đủ bằng văn bản thì không cần triệu tập giáo viên đến họp chỉ để nghe phổ biến. Một cuộc thi không còn đem lại giá trị giáo dục tương xứng với thời gian thầy trò bỏ ra thì nên dừng. Dữ liệu đã nhập lên hệ thống mà vẫn phải tổng hợp lại bằng bảng tính rồi in thành hồ sơ giấy, thì chuyển đổi số rốt cuộc chỉ khiến một việc phải làm hai lần.
Ngay cả phong trào, văn nghệ, thể thao cũng cần được nhìn theo cách đó. Trường học tất nhiên luôn cần hoạt động ngoài giờ để học sinh rèn luyện thể chất, kỹ năng, nuôi dưỡng sở thích và có thêm trải nghiệm ngoài sách vở. Nhưng khi một hoạt động bổ trợ bị gắn với chỉ tiêu, thành tích hay xếp loại thi đua, nó rất dễ biến thành áp lực: phải tham gia, phải đầu tư, phải đạt kết quả. Quỹ thời gian có hạn thì từng giai đoạn phải xác định được việc gì đáng ưu tiên hơn. Những phong trào nặng hình thức, tổ chức quá dày hoặc lấy đi quá nhiều công sức so với giá trị đem lại cần được giảm bớt, thậm chí loại bỏ.
Muốn giảm việc cho giáo viên, vì thế, phải nhìn vào cách kết quả của một nhà trường đang được đánh giá, xếp loại. Chừng nào cấp trên vẫn cần nhiều báo cáo để chứng minh kết quả, trường vẫn phải gom minh chứng. Chừng nào số lượng hoạt động, hội thi và giải thưởng vẫn chiếm tỉ trọng lớn trong thi đua, hiệu trưởng vẫn khó mạnh tay cắt bớt phong trào.
Đó là lý do “giảm để tăng” phải được thực hiện đồng bộ, nhất quán từ cấp quản lý xuống từng nhà trường. Bản thân Chỉ thị 31 đã yêu cầu cắt giảm tối đa báo cáo trung gian, không phát sinh thủ tục ngoài quy định, giảm các kỳ thi, cuộc thi không cần thiết. Vấn đề còn lại là thực thi. Đừng để “giảm tải” cuối cùng lại trở thành một đầu việc mới giao xuống từng cơ sở!
Năm 2026 cũng đánh dấu một thay đổi quan trọng về chính sách đối với nhà giáo khi Luật Nhà giáo chính thức có hiệu lực, với những quy định từ chuẩn nghề nghiệp, tuyển dụng, sử dụng đến tiền lương và chế độ đãi ngộ. Vị trí của người thầy đang được đặt đúng trọng tâm hơn trong chính sách giáo dục.
Nhưng chăm lo cho giáo viên không dừng ở tiền lương hay phụ cấp. Cách sử dụng thời gian lao động của người thầy cũng là một phần của chính sách đối với nhà giáo. Giáo viên cũng có gia đình cần chăm sóc, có những khoảng nghỉ và cuộc sống riêng như mọi người lao động khác. Sự tận tụy là phẩm chất nghề nghiệp, không nên bị xem là nguồn lực mặc định cho những đầu việc phát sinh ngoài chuyên môn và ngoài giờ làm việc.
Bởi vậy, “giảm để tăng” nên bắt đầu bằng một cuộc rà soát cụ thể, toàn diện đến từng cơ sở giáo dục: việc gì cần giữ, việc gì có thể tinh giản, việc gì đã đến lúc loại bỏ.
Muốn giáo viên đổi mới, trước hết phải tạo cho họ điều kiện để đổi mới. Điều kiện căn bản nhất là thời gian, để người thầy được tập trung cho chuyên môn, cho từng tiết dạy và từng học sinh của mình.
Khi nguồn lực của người thầy được đặt đúng chỗ và trách nhiệm được đo bằng kết quả thay vì bằng giấy tờ, chất lượng giáo dục mới có điều kiện cải thiện thực chất. Và từ đó mới hình thành nguồn nhân lực tốt hơn cho đất nước.
Tác giả: Đặng Việt Trinh là cây bút trẻ có nhiều bài đăng ở các tờ báo, tạp chí trong nước; hiện chị là chuyên gia truyền thông trong lĩnh vực bất động sản và giáo dục.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!