Giảng viên ngại cho điểm kém vì sợ bị "bóc phốt", liệt vào danh sách đen

Bên cạnh đó, sự chênh lệch giữa các lớp học và việc sinh viên sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) làm bài tiếp tục đặt ra câu hỏi: Điểm số đại học có còn phản ánh đúng năng lực thực chất của người học?

- Mọi người ơi, học phần này nên đăng ký thầy nào dễ tính, cho điểm thoáng ạ?

- Né thầy S. gấp nếu không muốn bị điểm thấp!

- Ai muốn kéo GPA thì cứ đăng ký cô Y., siêu dễ thương, ra đề dễ, điểm A nhẹ nhàng!

- Thầy này dạy tốt nhưng chấm khó, cân nhắc trước khi đăng ký…

Đó là những dòng tin nhắn, bình luận xuất hiện dày đặc trên các hội nhóm sinh viên mỗi mùa đăng ký tín chỉ. Nhờ tính năng ẩn danh, người học thoải mái rỉ tai nhau kinh nghiệm chọn thầy, chọn lớp. Nhưng phía sau những lời khuyên ấy là một mặt trái nhói lòng: những giảng viên nghiêm khắc, yêu cầu học thuật cao, chấm điểm chuẩn mực lập tức bị liệt vào "danh sách đen".

Từ lúc nào, quyền lực đánh giá lại bị đảo chiều, khi người cầm cân nảy mực trên bục giảng lại trở thành người bị chấm điểm, bị soi xét?

Nỗi sợ “bóc phốt” và áp lực ngược từ người học

Vốn được kỳ vọng là công cụ nâng cao chất lượng giảng dạy, cơ chế cho sinh viên đánh giá ngược lại giảng viên vào cuối khóa giờ đây đang biến thành áp lực tâm lý nặng nề.

ThS Nam Ninh*, giảng dạy tại một trường đại học thuộc Đại học Quốc gia TPHCM, cho biết giảng viên, đặc biệt là đội ngũ cơ hữu, đang chịu áp lực từ cơ chế sinh viên đánh giá ngược lại người dạy vào cuối khóa.

Trong mắt một bộ phận sinh viên hiện đại, tiêu chí "thầy cô giỏi" đôi khi chỉ đơn giản là vui vẻ, chiều chuộng và cho điểm cao.

Theo ông, không ít người lo ngại sinh viên sẽ chấm điểm đánh giá thấp nếu không hài lòng với cách tổ chức học tập hoặc kết quả môn học. Những người nghiêm khắc, siết chặt kỷ luật, giao nhiều bài tập hoặc đưa ra yêu cầu cao có nguy cơ bị xem là khó tính.

“Về lâu dài, để tránh ảnh hưởng đến việc phân bố lớp học, thi đua, thu nhập hay đánh giá năng lực giảng dạy, nhiều thầy cô lựa chọn giải pháp an toàn là ra đề dễ và cho điểm rộng tay”, ThS Nam Ninh chia sẻ.

Sự dễ dãi này càng bộc lộ mạnh ở một số cơ sở giáo dục tư thục, thường mời nhiều thỉnh giảng. TS truyền thông Nguyên Vũ* chỉ ra thực trạng nhiều trường coi sinh viên là "khách hàng", quá cưng chiều dẫn đến thói ỷ lại, lười học nhưng luôn đòi hỏi điểm cao.

Chính ông Vũ cũng từng là nạn nhân của việc công kích trên mạng khi chấm điểm sát theo đúng tiêu chí công bố. Những sinh viên bị điểm thấp lập tức rủ nhau lên hệ thống đánh giá kém, thậm chí lên mạng "bóc phốt", chê bai giảng viên. Chính vì áp lực này, một số người chọn cách cho điểm thoáng để khỏi rước rắc rối vào thân.

"Nếu giảng viên làm đúng quy chuẩn, cho điểm đúng thực tế thì trường đó lại không tiếp tục mời giảng. Nhiều người truyền tai nhau là không dám đụng đến sinh viên trường đó, nếu đụng đến là xem như mất việc. Giảng viên rất e ngại vì chén cơm manh áo", TS Nguyên Vũ thẳng thắn lột tả.

Cùng một năng lực, vênh điểm vì… chọn giảng viên nào

Điểm số không chỉ phụ thuộc vào năng lực của người học mà còn chịu tác động từ cách thiết kế đề thi, tiêu chí chấm và mức độ thống nhất giữa các lớp.

Nhìn nhận vấn đề một cách khách quan, ThS Tiểu Vy*, một giảng viên thỉnh giảng nhiều học phần cho các trường đại học, cho rằng không thể phủ nhận sinh viên ngày nay sở hữu nhiều lợi thế vượt trội hơn hẳn các thế hệ trước.

Được sinh ra trong kỷ nguyên số, tiếp cận sớm với khoa học công nghệ, cùng phương pháp dạy và học ở bậc phổ thông hiện đại đã giúp các em tiệm cận rất nhanh với môi trường đại học, năng động và tư duy cởi mở hơn.

Tuy nhiên, trong khâu kiểm tra đánh giá, cô Vy thừa nhận bản thân luôn rơi vào thế "tiến thoái lưỡng nan". Dù luôn giữ nguyên tắc chấm điểm sát với thực chất năng lực, cô lại không khỏi trăn trở khi thấy sinh viên lớp mình chịu nhiều thiệt thòi so với mặt bằng chung của các lớp khác có giảng viên chấm dễ dãi.

Khi nhà trường giao toàn quyền cho giảng viên tự ra đề, tự chấm mà thiếu đi cơ chế kiểm chuẩn độc lập hay rà soát đối sánh, độ "vênh" điểm số giữa từng lớp, từng giảng viên là điều gần như không thể kiểm soát.

“Lâu dần, nhiều giảng viên cũng dần chấm lỏng tay để sinh viên của mình không bị thiệt thòi”, cô giáo Vy giãi bày.

Mặt khác, vị giảng viên này cũng chỉ ra mặt trái trong ứng xử của người học: nét văn hóa tôn sư trọng đạo dường như đang bị mờ nhạt. Sự chiều chuộng quá mức từ cơ chế đào tạo mang tính dịch vụ khiến một bộ phận sinh viên tự cho mình quyền được đòi hỏi điểm cao. Họ xem điểm số như một món hàng phải đạt được sau khi đóng học phí, thay vì là thước đo phản ánh đúng sự rèn luyện và nỗ lực học thuật nghiêm túc.

Đồng quan điểm, TS Nguyên Vũ cho rằng tiêu chí chấm cần đủ cụ thể để hạn chế sự cảm tính của từng giảng viên. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý nếu quá cứng nhắc theo đáp án, thầy cô có thể bỏ qua những cách tiếp cận khác nhưng hợp lý của sinh viên.

AI khiến việc đánh giá càng khó hơn

Bên cạnh sự nới tay của giảng viên, trí tuệ nhân tạo (AI) chính là chất xúc tác đẩy việc lạm phát điểm số lên cao.

ThS Nam Ninh cho biết, với các môn thi kết thúc bằng tiểu luận hay bài tập lớn, việc phát hiện sinh viên dùng AI không hề dễ dàng. Ngoại trừ những trường hợp cẩu thả đến mức không xóa cả câu lệnh gốc hay dập khuôn nguyên xi 80-90% văn bản, thì đa số bài làm "lai AI" với câu lệnh tinh vi rất khó để bắt bẻ.

Ông từng bị sinh viên khiếu nại vì bắt lỗi sử dụng AI.

"Việc đối thoại, tranh cãi với sinh viên về tính nguyên gốc của bài tiểu luận luôn là cuộc đấu trí mệt mỏi, tốn thời gian. Nhiều giảng viên đành nhắm mắt cho qua. Sinh viên nhờ AI mà làm bài nhanh chóng, rồi tự ảo tưởng về năng lực của bản thân", ThS Nam Ninh chỉ rõ.

Vị giảng viên đưa ra lời cảnh báo việc dựa vào AI để hoàn thành bài tập có thể giúp tiết kiệm thời gian trước mắt, nhưng nếu người học bỏ qua quá trình tự tìm hiểu, kiểm chứng và xử lý kiến thức, khoảng trống năng lực có thể bộc lộ khi ra trường.

"Bài tiểu luận ở trường có thể mượn AI làm hộ, nhưng khi bước chân đi phỏng vấn hay lúc thực chiến tại doanh nghiệp, sẽ không còn chiếc máy tính hay công cụ AI nào đứng sau làm giúp cho các bạn. Chỉ qua vài câu hỏi truy vấn trực tiếp, sự rỗng tuếch sẽ lập tức lộ diện", ThS Nam Ninh cảnh báo.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Hưng, chuyên gia an ninh mạng, đồng sáng lập, Phó Giám đốc dự án Chống Lừa Đảo, nhấn mạnh rằng doanh nghiệp trả lương để nhận được kết quả công việc, chứ không đơn thuần để nhân viên biết sử dụng công cụ. Một ứng viên có thể viết câu lệnh tốt, tạo nội dung nhanh bằng AI, nhưng nếu thiếu kiến thức nền tảng, tư duy phân tích, phản biện và giải quyết vấn đề, vẫn khó đáp ứng yêu cầu công việc.

“Bệnh ảo tưởng" về năng lực và những gáo nước lạnh

Khi điểm cao đến quá dễ dàng, căn bệnh "ảo tưởng năng lực" bắt đầu lây lan. TS Nguyên Vũ ngán ngẩm thừa nhận, hiện nay có khá nhiều sinh viên mắc “bệnh ảo tưởng" năng lực.

"Nhiều bạn cho rằng mình là “đỉnh của chóp” nên tỏ ra ngông nghênh, xem thường giảng viên dù năng lực còn hạn chế", ông Vũ nhận định.

Ghi nhận thực tế quá trình xin việc của sinh viên, ThS Nam Ninh cho biết có nhiều sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc, thuộc top 3 của khóa nhưng vẫn mất nhiều tháng để tìm việc và phải chấp nhận mức lương thực tập khoảng 5 triệu đồng/tháng.

Theo ông, thực tế thị trường lao động khắc nghiệt hiện nay đang tạt những gáo nước lạnh vào sự tự tin ảo ấy. Doanh nghiệp biết rõ họ có nhiều sự lựa chọn trong khi sinh viên mới ra trường chưa đủ khả năng chuyên môn để đảm nhận công việc độc lập, khiến họ phải đầu tư thêm thời gian và chi phí đào tạo. Còn sinh viên lại quá tự tin, đưa ra mức lương cao và không chấp nhận thời gian thử thách.

“Sinh viên trường càng tên tuổi lại càng dễ “chảnh” khi đi xin việc”, ông Nam Ninh nói.

Nhiều sinh viên có bằng giỏi, xuất sắc nhưng vẫn khó xin việc (Ảnh: Huyên Nguyễn, Thành Đông).

Ông Tôn Long Hạ, Phòng Khảo thí và Đảm bảo chất lượng, Trường Đại học Văn hóa TPHCM, nhận định tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại khá, giỏi, xuất sắc ở mức tương đối cao, xét về số liệu, có thể là tín hiệu tích cực của hoạt động đào tạo.

Tuy nhiên, cần xem xét con số này trong mối tương quan với cách đánh giá kết quả học tập. Khi điểm quá trình chiếm tỷ trọng lớn, việc chấm điểm chưa được chuẩn hóa và khâu kiểm soát kết quả thi cuối kỳ chưa đủ chặt chẽ, tỷ lệ tốt nghiệp cao cũng đặt ra vấn đề về độ tin cậy của kết quả đánh giá.

Nói cách khác, tỷ lệ sinh viên đạt loại khá, giỏi, xuất sắc cao không đồng nghĩa với việc năng lực thực tế của người học cũng được nâng lên tương ứng. Để đánh giá đúng chất lượng đào tạo, cần xem xét cả cách thức đánh giá và khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng của sinh viên sau khi tốt nghiệp.

Theo ông Tôn Long Hạ, một trong những vấn đề các trường cần xem xét là cơ chế đánh giá chưa đủ chặt chẽ, từ tỷ trọng điểm quá trình lớn, tiêu chí chấm điểm thiếu chuẩn hóa đến việc chưa đặt ra ngưỡng điểm tối thiểu ở bài thi cuối kỳ để bảo đảm sinh viên thực sự nắm vững kiến thức.

Trong đào tạo theo tín chỉ, cách đánh giá bằng các điểm thành phần là cần thiết, nhưng cần có kiểm soát. Một khi điểm chuyên cần và điểm kiểm tra thường xuyên bị thả lỏng, thiếu kiểm soát, việc “lạm phát điểm” từ cách đánh giá của giảng viên đối với người học là hoàn toàn có thể xảy ra. Từ đó, nguy cơ dẫn đến kết quả tốt nghiệp giỏi, xuất sắc cao chót vót, nhưng không phản ánh đúng thực chất về chất lượng là tất yếu. 

Bên cạnh đó, áp lực duy trì quy mô tuyển sinh và nguồn thu học phí trong cơ chế tự chủ tài chính cũng có thể khiến các trường ngần ngại siết chặt điều kiện đánh giá. Vì vậy, tỷ lệ tốt nghiệp cao chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng chuẩn đánh giá minh bạch, nhất quán và phản ánh đúng năng lực người học.

Theo các chuyên gia, một bảng điểm đẹp có thể ghi nhận sự chăm chỉ, khả năng tiếp thu và nỗ lực của sinh viên. Nhưng để trở thành bằng chứng đáng tin cậy về chất lượng đầu ra, kết quả ấy cần được hỗ trợ bởi những hình thức đánh giá cho thấy người học thực sự hiểu gì, làm được gì và có thể vận dụng kiến thức đến đâu.

Những câu chuyện từ giảng viên cho thấy việc đánh giá năng lực sinh viên không thể chỉ trông chờ vào sự nghiêm khắc của từng người dạy. Nếu giảng viên bị đặt dưới áp lực từ đánh giá của người học, trong khi chuẩn chấm điểm giữa các lớp thiếu nhất quán, việc yêu cầu cá nhân tự siết chặt có thể chưa giải quyết được gốc rễ vấn đề.

Điều cần được bảo vệ không phải là một tỷ lệ điểm thấp hay cao, mà là giá trị của kết quả đánh giá. Sinh viên xứng đáng được ghi nhận khi làm tốt; giảng viên cần có điều kiện chấm điểm độc lập, công bằng; còn nhà trường phải chứng minh được rằng tấm bằng mình cấp phản ánh những năng lực mà chương trình đào tạo cam kết.

Trong bối cảnh tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp giỏi, xuất sắc tại một số trường ở mức cao, câu hỏi không nên dừng lại ở việc có bao nhiêu người đạt điểm số đẹp. Câu hỏi quan trọng hơn là những kết quả ấy được tạo ra và kiểm chứng như thế nào, có tương đồng giữa các lớp học hay không và liệu người tốt nghiệp có thể vận dụng kiến thức khi bước ra khỏi giảng đường.

* Tên một số giảng viên đã được thay đổi

Kỳ 1: Thủ khoa, sinh viên tốt nghiệp xuất sắc cũng… chật vật tìm việc