Giao Collective đến Hàn Quốc: Đi xa đến đâu, vẫn về và ngồi trên mảnh đất của mình

Đây là chương trình giao lưu, kết nối nghệ thuật biểu diễn dành cho các nghệ sĩ trẻ tại khu vực châu Á, diễn ra tại Gwangju, Hàn Quốc và nhóm sẽ ra mắt những sáng tác của mình tại ACC Theater 3 vào chiều tối 10-10 này.

Giao Collective gồm bốn nghệ sĩ: Trí Minh (chơi piano và bàn máy) - cũng là người sáng lập, giám đốc âm nhạc; Vũ Thủy Tiên nắm giữ đàn bầu, đàn nguyệt và bộ gõ; Phan Mạnh Thắng chơi sáo tù, bộ gõ; còn Trần Trọng Gia Bách múa đương đại và dân gian.

Đi xa đến đâu, vẫn về và ngồi trên mảnh đất của mình

Trước đó nhóm có buổi diễn tại Nhà hát Ca múa nhạc Thăng Long (Hà Nội). Không gian chỉ vài trăm khán giả, ấm cúng, tối giản; và trên sân khấu, bốn nghệ sĩ cùng nhau tạo ra thứ âm nhạc vừa quen thuộc vừa lạ lùng mà sống động.

Bởi không có âm thanh nào được thu sẵn. Mọi biến đổi đều diễn ra trực tiếp, để người nghe thấy được cả quá trình, đồng thời cũng được tham dự vào hành trình đó cùng nghệ sĩ.

• 

  Nhạc sĩ Trí Minh: 'Tôi muốn biểu diễn gì đó ý nghĩa hơn cho cuộc sống'

• 

  Hà Lê lại thử nghiệm hát nhạc Trịnh với âm nhạc điện tử ứng tác

Thay vì những bản phối mới cho các bài nhạc quen thuộc, Giao Collective mang đến NGAPAC 6 sáng tác mới: Một giọng, Lưu thủy, Gió Việt, Bèo dạt, Ru, Giao thoa - Hầu. 

Với 30 phút, nhóm dẫn khán giả đi từ âm sắc Việt, bài bản chèo và nhã nhạc, tiếng sáo H'Mông của Tây Bắc và Tây Nguyên, đến hát ru Bắc Bộ, chầu văn.

Ở đó, những chất liệu lâu đời đối thoại với piano, âm nhạc điện tử trực tiếp và múa đương đại.

Trong đó nghệ sĩ Trí Minh solo với piano và nhạc điện tử trong bóng tối, mở ra cả không gian ngũ cung cho cả buổi diễn. Để rồi trong tiết mục cuối, khi nghệ sĩ múa Gia Bách xuất hiện, chương trình đến cao trào với Giao thoa - Hầu, lấy chất liệu chầu văn và trạng thái xuất thần của nghi lễ.

Lúc này, cả ba nhạc công chuyển sang bộ gõ truyền thống. Tiên chơi phách và cảnh, Thắng chơi trống ban, còn Trí Minh rời cây piano để chơi thanh la và sênh tiền.

Trích Giao thoa - Hầu - Video: ĐẬU DUNG

Trên sân khấu chỉ còn nhịp điệu của gỗ, da và đồng, cùng chuyển động của Gia Bách ở giữa. Đó là khoảnh khắc duy nhất mà bốn người đứng trên cùng một mặt phẳng, không ai là nền cho ai. Với các nghệ sĩ, đó cũng chính là tinh thần của Giao Collective.

Khi những âm thanh lắng xuống, họ cùng ngồi xuống thành một hình vuông. Trời tròn, đất vuông; hình vuông ấy tượng trưng cho đất nước. Trí Minh nói nhóm muốn gửi gắm một thông điệp khá giản dị: "Dù đi xa đến đâu và gặp gỡ những gì, chúng tôi vẫn trở về và ngồi xuống trên mảnh đất của mình".

Giao Collective đối thoại với di sản  

Ở châu Á, âm nhạc truyền thống thường được "làm mới" bằng cách thêm trống, thêm bè, thêm ánh đèn. Giao thoa ngược lại: kéo giãn thời gian, tách từng lớp âm thanh, cho đến khi người nghe nhận ra điều vốn ẩn trong năm âm ngũ cung.

Trí Minh chia sẻ có những nhóm nhạc ra đời để chơi lại những giai điệu của di sản nhưng Giao Collective chọn đối thoại với di sản ấy. Nhóm không cố làm cho âm nhạc truyền thống trở nên hiện đại. Nó vốn đã sống. Họ chỉ đặt nó cạnh những tiếng nói của hôm nay, và lắng nghe điều gì xảy ra khi hai làn sóng gặp nhau.

Các chất liệu như chầu văn, nhã nhạc, sáo H'Mông… đều có đời sống văn hóa, tín ngưỡng riêng biệt. Khi Giao Collective mang các yếu tố này ra khỏi không gian bản địa và môi trường thực hành truyền thống để đưa vào một không gian đương đại, nếu không cẩn thận dễ biến di sản thành "chất liệu trang trí" cho thử nghiệm của nghệ sĩ, dễ bị cho là "chiếm đoạt văn hóa".

Về vấn đề này, nghệ sĩ Trí Minh nói với Tuổi Trẻ, anh hiểu sự dè dặt đằng sau câu hỏi, và đó là sự dè dặt cần thiết.

Trong đối thoại thật sự, cả hai bên đều có tiếng nói và đều phải lắng nghe nhau. Khi một bên chỉ lấy phần vỏ của bên kia, như một âm sắc lạ tai hay một hình ảnh mang tính trang trí, rồi đặt nó vào một cấu trúc chẳng liên quan gì đến nó, thì đó không còn là đối thoại nữa.

Với Giao Collective, nguyên tắc đầu tiên là âm nhạc truyền thống phải là nền móng. Piano, âm nhạc điện tử và múa đương đại chỉ là những sắc thái đặt lên nền móng ấy.

Nguyên tắc này hiện ra cụ thể trong từng tác phẩm. Chẳng hạn ở Ru, giai điệu hát ru được giữ nguyên từ đầu đến cuối, phần điện tử chỉ mở rộng không gian quanh tiếng sáo. Hay ở bài Giao thoa - Hầu, đàn nguyệt là nhạc cụ trung tâm.

Và nếu để ý khán giả sẽ thấy, xuyên suốt Giao thoa, cách đi nốt của piano lùi lại (thay vì bắn lên cao độ), chơi thưa hơn, xây hòa âm hoàn toàn từ năm âm ngũ cung và nhường không gian cho nhạc cụ truyền thống được cất tiếng theo cách tự nhiên của nó.

Người sáng lập Giao Collective bày tỏ thêm, nhóm mang ơn những nghệ nhân, những nhà nghiên cứu và những người thầy đã dành cả đời cho âm nhạc truyền thống. Nếu không có họ gìn giữ, Giao Collective cũng không có gì để đối thoại.

Phần việc của nhóm theo lời Trí Minh khiêm tốn hơn, đó là tạo thêm một lối vào, để người nghe hôm nay, nhất là người trẻ và khán giả quốc tế, có thể tiếp cận di sản từ một góc nhìn khác".

Nghệ sĩ cho rằng nếu sau buổi diễn có người muốn tìm nghe một canh hát quan họ hay một buổi hát văn đúng nghĩa, có nghĩa họ đã làm tròn phần việc của mình. Di sản chỉ thực sự sống khi vẫn còn người thực hành và người lắng nghe nó.

Ngoài buổi biểu diễn ngày 10-10, Giao Collective còn thực hiện một buổi workshop Giao điểm truyền thống và đương đại vào ngày 11-10 tại Gwangju nói về hệ thống ngũ cung, về đàn bầu, đàn nguyệt, sáo trúc, nhịp phách chầu văn, và chia sẻ cách nhóm đưa những chất liệu ấy vào ngôn ngữ đương đại.

Sau Hàn Quốc, nhóm sẽ tiếp tục tham gia các chương trình biểu diễn âm nhạc truyền thống mới tại Việt Nam. Gần nhất là buổi biểu diễn ngày 8-11 tại Hồ Văn, Hà Nội.

Về lâu dài, Giao Collective là một dự án mở. Bốn nghệ sĩ là điểm khởi đầu, nhóm mong được hợp tác với các nghệ sĩ Việt Nam và quốc tế, để mỗi dự án mới là một cuộc gặp gỡ mới, một lần "giao" mới giữa các nền văn hóa và ngôn ngữ nghệ thuật.

Ngày 12-10, NSND Mỹ Uyên cùng ê kíp sáng tạo vở nhạc kịch đương đại Ảo quan sẽ lên đường đến Hàn Quốc để tham dự hai liên hoan nghệ thuật.