Giáo dục AI phổ thông: Đừng biến 12 tiết thành 'học cách viết prompt'

Từ năm học 2026-2027, nội dung giáo dục AI được triển khai đại trà tại các cơ sở giáo dục phổ thông trên cả nước.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, ThS Trần Triệu Quân - chuyên gia AI, giảng viên Trường đại học Kinh tế - Tài chính TP.HCM - cho rằng giáo dục AI cần được triển khai từng bước, từ bao quát đến chuyên sâu.

Đầu tư cho năng lực AI của giáo viên

* Từ những chương trình đào tạo AI cho học sinh phổ thông mà ông đã và đang tham gia, ông nhận thấy đâu là nhu cầu lớn nhất của học sinh, giáo viên và nhà trường?

- Qua quá trình tham gia xây dựng nội dung và tập huấn, tôi thấy ba nhóm có ba nhu cầu khá khác nhau.

Học sinh thường muốn biết ngay AI có thể giúp mình làm gì. Các em tiếp cận công cụ rất nhanh, nhưng cần bổ sung khả năng hiểu giới hạn của AI, kiểm chứng thông tin và sử dụng AI mà vẫn duy trì tư duy độc lập.

Giáo viên quan tâm đến phương pháp dạy học, cần biết bài nào nên sử dụng AI, hoạt động nào không nên, thiết kế nhiệm vụ ra sao, kiểm soát việc sử dụng AI như thế nào và đặc biệt là đánh giá học sinh thế nào khi AI đã trở thành một phần của quá trình làm bài.

Còn với nhà trường, nhu cầu lớn là có một mô hình triển khai đủ rõ: nội dung nào là cốt lõi, ai có thể dạy, cần thiết bị gì, quản lý dữ liệu học sinh ra sao, đánh giá thế nào và làm sao triển khai mà không tạo thêm quá nhiều áp lực.

Một điểm tôi thấy khá rõ trong thực tế là khó khăn lớn không hẳn nằm ở công nghệ. Ban đầu chúng ta dễ nghĩ phải có máy tính mạnh, phần mềm mới hoặc những mô hình AI phức tạp.

Nhưng thách thức lớn hơn nằm ở năng lực tổ chức dạy học. Làm sao chuyển từ "giới thiệu công cụ AI" sang phát triển năng lực AI. Vì thế, tôi cho rằng đầu tư cho năng lực của giáo viên quan trọng không kém đầu tư vào hạ tầng.

* Nội dung AI thực tế trong từng trường nên được thiết kế ra sao cho phù hợp với học sinh phổ thông, thưa ông?

- Theo tôi, mô hình phù hợp nhất là kết hợp chuyên đề cốt lõi với tích hợp và trải nghiệm.

Điều này phù hợp với định hướng trong khung 2422 của bộ. Nội dung cốt lõi được tổ chức thành các chuyên đề giáo dục AI bắt buộc với thời lượng 12 tiết/lớp/năm học, sau đó các môn học và hoạt động giáo dục tiếp tục tạo cơ hội để học sinh củng cố, vận dụng và phát triển những kiến thức, kỹ năng AI đã học. Đồng thời, nhà trường được chủ động tổ chức nội dung mở rộng tùy điều kiện thực tế.

Tôi cho rằng cách tiếp cận này hợp lý vì AI có hai đặc điểm. Thứ nhất, nó có những kiến thức riêng mà học sinh cần được học một cách có hệ thống, chẳng hạn dữ liệu, thuật toán, mô hình, thiên kiến, quyền riêng tư hay trách nhiệm của con người. Nhưng thứ hai, AI chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt vào một bối cảnh cụ thể.

Ví dụ, trong ngữ văn, học sinh có thể đánh giá một văn bản do AI tạo ra. Trong ngoại ngữ, AI có thể hỗ trợ phản hồi bài viết nhưng học sinh phải kiểm chứng. Trong khoa học, các em có thể dùng AI hỗ trợ phân tích dữ liệu. Còn trong tin học, các em có thể đi sâu hơn vào dữ liệu, mô hình và thiết kế hệ thống.

Ở tiểu học nên ưu tiên trải nghiệm và nhận biết. THCS chuyển dần sang hiểu nguyên lý, sử dụng và đánh giá. Còn THPT có thể tiến tới thiết kế, thử nghiệm và cải tiến giải pháp AI. 

Đặc biệt, nếu giáo dục AI bị thu hẹp thành "học cách viết prompt", rất dễ biến một chương trình giáo dục thành một khóa hướng dẫn sử dụng phần mềm.

Học sinh cần hiểu tối thiểu rằng AI hoạt động dựa trên dữ liệu, thuật toán và mô hình, dữ liệu có thể thiếu hoặc thiên lệch, kết quả AI đưa ra có thể sai và một câu trả lời được trình bày rất thuyết phục vẫn chưa đồng nghĩa với một câu trả lời đúng. 

Dạy học sinh đạo đức AI

* Bên cạnh những nội dung về kỹ thuật, theo ông, các vấn đề như gian lận học tập, dữ liệu cá nhân, thông tin sai lệch và thiên kiến của AI nên được đưa vào chương trình ra sao, thưa ông?

- Đạo đức, an toàn và trách nhiệm phải trở thành một lớp nội dung xuyên suốt toàn bộ chương trình. Ngay từ tiểu học, học sinh đã cần biết bảo vệ thông tin cá nhân và nhận biết AI có thể đưa thông tin sai hoặc thiên vị.

Ở THCS, yêu cầu tiến tới trung thực, không gian lận, tôn trọng bản quyền, nhận diện nội dung giả mạo. Đến THPT, học sinh phải có khả năng đánh giá rủi ro, vấn đề đạo đức và trách nhiệm của người phát triển cũng như người sử dụng AI.

Nhưng nếu chỉ cấm học sinh dùng AI thì tôi cho rằng chúng ta chưa giải quyết được vấn đề. Khi công cụ đã hiện diện trong đời sống, cách giao bài và cách đánh giá cũng phải thay đổi.

Thay vì chỉ chấm sản phẩm cuối cùng, giáo viên có thể đánh giá cả quá trình. Học sinh xác định vấn đề như thế nào, đã sử dụng AI ở bước nào, đã kiểm chứng thông tin ra sao, nguồn nào được sử dụng, đã sửa kết quả AI như thế nào và cuối cùng có giải thích, bảo vệ được sản phẩm của mình hay không.

Có thể kết hợp sản phẩm với nhật ký quá trình, thuyết trình, phản biện hoặc vấn đáp ngắn.

Hiện nay, một trong những hướng chúng tôi đang thực hiện là xây dựng tài liệu Giáo dục Trí tuệ nhân tạo - lớp 12, bám theo định hướng của khung nội dung giáo dục AI cho học sinh phổ thông. Tài liệu được cấu trúc thành bốn nội dung lớn: Tư duy lấy con người làm trung tâm, Đạo đức AI, Các kỹ thuật và ứng dụng AI, Thiết kế hệ thống AI.

Tôi cho rằng nhìn chung nên nhấn mạnh chữ "mở". Công nghệ AI thay đổi quá nhanh nên tài liệu giáo dục không thể chạy theo từng phiên bản công cụ. Chính khung của bộ cũng xác định nội dung cần mở, linh hoạt, cập nhật định kỳ và không phụ thuộc vào một nền tảng công nghệ cụ thể.

Nhóm nữ sinh viên sư phạm tại TP Cần Thơ vừa phát triển chatbot AI - MieTaNote Bot - giúp số hóa nhật ký canh tác, tư vấn cách khắc phục và nhận diện bệnh hại trên cây sầu riêng.