Trí tuệ nhân tạo đang trở thành một yếu tố làm thay đổi thế giới trẻ thơ, khi ngày càng nhiều trẻ em sử dụng AI để học tập, tìm kiếm thông tin, sáng tạo nội dung, thậm chí trò chuyện và xin lời khuyên. Ước tính của UNICEF dựa trên dữ liệu thu thập từ 10 quốc gia cho thấy, ít nhất 20 triệu trẻ em đã sử dụng các công cụ AI. Trong đó, hơn 2 triệu em tìm đến AI để xin lời khuyên về những vấn đề khiến mình lo lắng và khoảng 13 triệu trẻ sử dụng AI như một phương tiện hỗ trợ học tập và hoàn thành bài tập về nhà.
Không thể phủ nhận AI giúp rút ngắn đáng kể khoảng cách giữa trẻ em và tri thức. Tuy nhiên, cùng cơ hội học tập và sáng tạo mà AI mang lại, thế giới cũng đối mặt hàng loạt thách thức trong bảo vệ trẻ em trên môi trường số. Trước hết, lạm dụng công nghệ AI đặt ra câu hỏi về mức độ ảnh hưởng đối với khả năng tự học và tư duy độc lập. Tiếp xúc với AI sớm và quá mức có thể khiến trẻ nhỏ và thanh thiếu niên bỏ qua việc đọc, viết, nghiên cứu và suy nghĩ-những yếu tố vốn rất cần thiết cho quá trình tích lũy kiến thức, hình thành kỹ năng phân tích và tư duy.
Bên cạnh đó, trẻ em là nhóm đầu tiên chịu ảnh hưởng tiêu cực từ những “khoảng trống” trong quản trị AI. Theo UNICEF, phần lớn khuôn khổ quản trị AI hiện nay chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ và không đặt trẻ em vào vị trí ưu tiên. AI đang bị lợi dụng để tạo ra nội dung giả mạo, tin giả và các sản phẩm deepfake một cách dễ dàng, nhanh chóng và tinh vi hơn rất nhiều so những năm trước đây. Vì vậy, nếu hệ thống AI tiếp tục được phát triển mà không có cơ chế bảo vệ phù hợp, trẻ em có thể chịu tác động tiêu cực từ việc tiếp cận thông tin sai lệch, đồng thời ngày càng phụ thuộc vào AI thay vì xây dựng các mối quan hệ thực tế với gia đình và xã hội.
Mới đây, Liên minh vì quyền và bảo vệ trẻ em trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, do Pháp, Tây Ban Nha, UNICEF và các đối tác quốc tế cùng khởi xướng, đã công bố lộ trình hành động giai đoạn 2026-2027 với sự tham gia của hơn 20 quốc gia và 8 cơ quan thuộc hệ thống Liên hợp quốc. Một vấn đề được Liên minh đặc biệt chú trọng là xây dựng “hàng rào an toàn” thông qua kiểm duyệt nghiêm ngặt trước khi đưa ra thị trường các ứng dụng, phần mềm có sử dụng công nghệ AI cho trẻ em.
Đây là bước đi cần thiết bởi hiện nay, rất ít doanh nghiệp có chính sách rõ ràng về việc bảo đảm an toàn cho trẻ em khi sử dụng AI, từ đó tạo ra những “lỗ hổng” nghiêm trọng trong quản trị công nghệ tiên tiến này. Các hệ thống AI cần được phát triển theo hướng an toàn, phù hợp độ tuổi và lấy quyền, lợi ích của trẻ em làm trung tâm.
Giới chuyên gia nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục kỹ năng số cho trẻ em. Giữ an toàn cho trẻ không có nghĩa là ngăn trẻ em tiếp cận AI, mà là trang bị cho trẻ kiến thức và kỹ năng cần thiết để làm chủ công nghệ.
BẢO CHÂU