Hành trình bền bỉ bảo tồn hai loài động vật trĩ sao và hươu vàng là điểm sáng đáng tự hào, thể hiện tâm huyết của tập thể cán bộ, nhân viên tại Thảo cầm viên. Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Thảo cầm viên Sài Gòn Vũ Thị Hương Giang cho biết, trĩ sao hiện được Liên minh Bảo tồn thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xếp ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR). Ở Việt Nam, loài thuộc Nhóm IB theo quy định pháp luật về quản lý động vật rừng nguy cấp, quý hiếm. Tại Thảo cầm viên, công tác nghiên cứu và nhân giống được triển khai từ trước năm 1996, ghi nhận sinh sản thành công trong điều kiện nuôi nhốt. Sau 30 năm duy trì qua nhiều thế hệ, quần thể trĩ sao tại Thảo cầm viên Sài Gòn đạt 46 cá thể vào năm 2026.
Trong khi đó, hươu vàng hiện không còn ghi nhận trong môi trường tự nhiên Việt Nam. Từ 6 cá thể ghi nhận năm 1996, Thảo cầm viên đã nhân giống và duy trì quần thể qua nhiều thế hệ, đạt 170 cá thể vào năm 2026. “Quần thể này có giá trị trong nghiên cứu sinh học, sinh sản, quản lý quần thể và bảo tồn nguồn gen. Thảo cầm viên đã phối hợp với các trường đại học, viện nghiên cứu và tổ chức bảo tồn nghiên cứu đặc điểm di truyền quần thể hươu vàng. Kết quả góp phần đánh giá đặc điểm di truyền, hỗ trợ quản lý phối giống và xây dựng cơ sở khoa học cho các nghiên cứu phục hồi quần thể trong tương lai”, bà Giang thông tin thêm.
Trải qua hơn 162 năm hình thành và phát triển (1864-2026), Thảo cầm viên Sài Gòn từng bước chuyển từ mô hình vườn thú truyền thống sang hướng chú trọng bảo tồn chuyển chỗ, nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và phúc lợi động vật. Đặc biệt, trong suốt 30 năm qua, công ty ghi nhận sự phát triển về quy mô và năng lực quản lý: Từ 625 cá thể thuộc 110 loài năm 1996 lên 1.924 cá thể thuộc 116 loài năm 2026; trong đó có 31 loài thuộc Nhóm IB, đây là các loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ.
Tuy nhiên, việc chăm sóc, bảo tồn các loài động vật quý hiếm tại đây đang đối mặt nhiều thách thức. Theo lãnh đạo Thảo cầm viên, việc hoàn thiện hồ sơ pháp lý, truy xuất nguồn gốc đối với những cá thể được chăm sóc từ nhiều năm về trước còn gặp khó khăn. Đơn vị đã nhiều lần thực hiện các thủ tục liên quan việc đăng ký công nhận cơ sở đa dạng sinh học, tuy nhiên do lịch sử tồn tại, một số điều kiện thực tế chưa đáp ứng đầy đủ quy định hiện hành nên vẫn chưa được công nhận cơ sở đa dạng sinh học. Những hạn chế này ảnh hưởng đến khả năng kết nối, chuyển giao các cá thể phục vụ chương trình tái thả, phục hồi quần thể trong tự nhiên, mặc dù cơ sở đã cho sinh sản nhiều, bảo đảm về số lượng và nguồn gốc di truyền. Ngoài ra, công tác quản lý, chăm sóc và duy trì các quần thể động vật tại Thảo cầm viên vẫn còn nhiều khó khăn, đặc biệt khi đàn thú quý hiếm sinh sản nhiều mà không thể tái thả sẽ xảy ra thiếu diện tích, cơ sở vật chất chuồng nuôi, nguồn lực chăm sóc và phòng rủi ro dịch bệnh.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Đức Minh, Trường đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, quần thể trĩ sao và hươu vàng tại Thảo cầm viên đóng vai trò quan trọng trong việc phục hồi các quần thể ngoài tự nhiên của 2 loài này. Các vườn quốc gia là nơi thích hợp nhất để nghiên cứu điều kiện sinh cảnh và khả năng phục hồi quần thể.
Từ duy trì quần thể trong điều kiện nuôi nhốt đến nghiên cứu khả năng phục hồi trong tự nhiên là một quá trình lâu dài, đòi hỏi cơ sở khoa học, nguồn lực và sự phối hợp của nhiều cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học, các tổ chức bảo tồn, vườn quốc gia. Đây cũng là định hướng mà Thảo cầm viên tiếp tục theo đuổi trong giai đoạn mới, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và gìn giữ nguồn gen các loài động vật nguy cấp, quý hiếm.
Bước đầu, trĩ sao và hươu vàng là hai trường hợp tiêu biểu cho quá trình chuyển từ mục tiêu duy trì quần thể sang nghiên cứu khả năng phục hồi quần thể trong tự nhiên; không chỉ giữ lại những gì còn lại của thiên nhiên, mà còn góp phần tạo dựng những điều kiện cần thiết để các quần thể động vật có thể được phục hồi và trở lại với môi trường tự nhiên khi đủ điều kiện.
Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Thảo cầm viên Sài Gòn Huỳnh Thu Thảo cho biết, thời gian tới, Thảo cầm viên tiếp tục nâng cao chất lượng quản lý đàn, cải thiện phúc lợi động vật, tăng cường năng lực thú y và chăm sóc chuyên sâu. Thảo cầm viên đang hướng đến việc trở thành một trong những cơ sở bảo tồn đa dạng sinh học quan trọng và hàng đầu tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ là địa điểm tham quan, vui chơi giải trí tiêu biểu của Thành phố Hồ Chí Minh mà còn là trung tâm phát triển mô hình bảo tồn khép kín lưu giữ nguồn gen, gây nuôi sinh sản và hướng tới tái thả động vật về tự nhiên. Đó cũng là ý nghĩa sâu xa trong hành trình 30 năm công tác quản lý, chăm sóc, nhân giống và bảo tồn động vật hoang dã của đơn vị.
BẢO LINH