Hội quán gần 200 năm tuổi của người Hoa nằm giữa trường học ở Quy Nhơn

Hội quán xuống cấp giữa trường học

Nằm trong khuôn viên phân hiệu 1 Trường Tiểu học Trần Hưng Đạo (phường Quy Nhơn, Gia Lai), Hội quán Quỳnh Phủ là dấu tích của cộng đồng người Hoa từng sinh sống, buôn bán sầm uất tại phố cảng Quy Nhơn gần 200 năm trước.

Công trình hiện xuống cấp nghiêm trọng; nhiều hạng mục hư hỏng, tường bong tróc, mái và vách tường xuất hiện cây mọc; các chi tiết chạm khắc trên gỗ cũng có dấu hiệu hư hại sau thời gian dài tồn tại.

Đáng lo ngại, công trình nằm ngay trong khuôn viên trường học, nơi học sinh và giáo viên sinh hoạt hàng ngày. Tình trạng xuống cấp không chỉ đe dọa sự nguyên vẹn của di tích kiến trúc mà còn đặt ra lo ngại về an toàn trong môi trường học đường.

Bà Nguyễn Thị Minh Nguyệt, Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học Trần Hưng Đạo, cho biết khi tiếp nhận phân hiệu, nhà trường không khỏi lo lắng trước tình trạng xuống cấp của công trình cổ nằm giữa khuôn viên.

Theo bà Nguyệt, do công trình chưa được công nhận là di tích nên địa phương chưa có kế hoạch trùng tu, bảo tồn. Trong khi đó, các hạng mục của công trình ngày càng xuống cấp, việc sửa chữa cũng gặp nhiều khó khăn vì có thể ảnh hưởng đến những cấu kiện kiến trúc nguyên gốc.

Không chỉ hội quán, 2 dãy phòng học liền kề cũng đã xuống cấp. Khi trời mưa, tường bị thấm nước, hệ thống điện có nguy cơ mất an toàn khiến nhà trường càng thêm lo lắng, nhất là trong mùa mưa.

Nhà trường mong muốn cơ quan chức năng sớm có phương án bảo tồn, trùng tu công trình, vừa bảo vệ di tích vừa bảo đảm an toàn cho học sinh và giáo viên.

Theo ghi nhận, Hội quán Quỳnh Phủ gồm 3 tòa nhà nằm cách nhau bởi những khoảng sân rộng. Công trình nổi bật với kiến trúc gỗ, nhiều chi tiết được chạm khắc tinh xảo trên khám thờ chính điện, cửa sổ, cho thấy tay nghề của các nghệ nhân xưa.

Trong khuôn viên hội quán, hàng trăm con chim bồ câu trú ngụ, tạo nên khung cảnh cổ kính. Tuy nhiên, việc chim về trú ngụ gây mất vệ sinh, ảnh hưởng đến môi trường sinh hoạt của học sinh trong trường.

Dấu tích của phố cảng Quy Nhơn sầm uất

Theo ông Lê Văn Tráng (72 tuổi, trú tại phường Quy Nhơn, Gia Lai), người dành nhiều thời gian tìm hiểu về các bang, hội quán người Hoa ở Quy Nhơn, từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX, nhiều người Hoa di cư từ Trung Quốc sang Việt Nam.

Họ được chúa Nguyễn khuyến khích và ưu đãi, trở thành cộng đồng người Hoa sinh sống, buôn bán ở nhiều địa phương.

Tại Quy Nhơn, Bình Định trước đây, nay là tỉnh Gia Lai, người Hoa từng hình thành những khu phố buôn bán nhộn nhịp. Người Hoa ở Quy Nhơn xây dựng nhiều công trình kiến trúc phục vụ sinh hoạt cộng đồng, tín ngưỡng. Trong số đó, các hội quán là những công trình tiêu biểu, phản ánh quá trình định cư và phát triển của cộng đồng người Hoa.

Đầu thế kỷ XIX, thương nhân người Hoa đã xuất hiện tại bến cảng Quy Nhơn. Hoạt động giao thương phát triển mạnh hơn từ thập niên 1840, góp phần hình thành diện mạo đô thị cổ bên đầm Thị Nại.

Dấu tích của cộng đồng này còn được nhận diện qua các hội quán nằm dọc những tuyến đường Trần Hưng Đạo, Bạch Đằng và khu vực lân cận ngày nay, như Hội quán Quỳnh Phủ, Triều Châu, Quảng Đông, Phúc Kiến và Ngũ Bang Hội quán.

Nổi bật là Hội quán Quỳnh Phủ được xây dựng năm 1843, nằm trong khu vực được giới hạn bởi các đường Trần Hưng Đạo, Bạch Đằng, Nguyễn Văn Bé và Mai Xuân Thưởng, thuộc phường Quy Nhơn.

Theo ông Tráng, các hội quán không đơn thuần là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, gặp gỡ của những người cùng quê quán. Đây còn là không gian gắn kết cộng đồng, hỗ trợ hoạt động thương mại và lưu giữ những dấu ấn về quá trình di cư của người Hoa.

Hội quán Quỳnh Phủ là công trình duy nhất còn tương đối nguyên vẹn. Việc bảo tồn công trình không chỉ nhằm gìn giữ một kiến trúc cổ mà còn giúp chúng ta biết thêm về quá trình hình thành đô thị và quy tụ thương nhân ở phố cảng Quy Nhơn nửa đầu thế kỷ XIX.

Ông Phan Tuấn Hoàng, Phó Chủ tịch Thường trực UBND phường Quy Nhơn, cho hay Hội quán Quỳnh Phủ nằm trong danh mục kiểm kê di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2027-2029. Tuy nhiên, công trình chưa được công nhận di tích nên địa phương chưa có cơ sở triển khai phương án trùng tu, bảo tồn.

“Khi được công nhận di tích và tỉnh giao cho địa phương quản lý, UBND phường sẽ xem xét phương án xử lý tiếp theo”, ông Hoàng cho hay.