Đổi cây trồng, tạo sinh kế bền vững
Trên những triền đồi thoai thoải ở xã Sơn Tây (Hà Tĩnh), cây chè đang dần phủ xanh những vùng đất trước đây chủ yếu trồng ngô, khoai, lạc. Với đặc điểm đất đai bạc màu, thời tiết khắc nghiệt, các loại cây trồng ngắn ngày thường cho năng suất bấp bênh, thu nhập của người dân vì thế cũng thiếu ổn định.
Đối với nhiều hộ dân vùng biên, tìm kiếm một hướng sản xuất phù hợp để cải thiện đời sống, thoát nghèo luôn là bài toán đặt ra. Khoảng 10 năm trở lại đây, với định hướng của chính quyền địa phương và sự hỗ trợ của các đơn vị chuyên môn, nhiều hộ dân đã mạnh dạn chuyển đổi diện tích đất nông nghiệp, lâm nghiệp kém hiệu quả sang trồng chè công nghiệp.
Cùng với việc được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, thu hái, người dân còn có đầu ra thông qua doanh nghiệp thu mua chè tươi tại địa phương. Từ đây, cây chè từng bước trở thành nguồn sinh kế ổn định, giúp người dân tận dụng hiệu quả đất đai, tạo việc làm thường xuyên và giảm sự phụ thuộc vào những mùa vụ ngắn ngày.
Gia đình ông Phạm Quốc Dương (50 tuổi, trú thôn Hà Chua) là một trong những hộ tiên phong chuyển đổi đất trồng ngô, lạc sang trồng chè từ năm 2014. Đến nay, gia đình ông có hơn 2,3ha chè. Mỗi năm, diện tích này cho thu hoạch từ 5-6 lứa, mang lại nguồn thu hơn 200 triệu đồng.
Nhờ chuyển đổi cây trồng, kinh tế gia đình ông Dương từng bước ổn định, có điều kiện chăm lo cuộc sống và đầu tư cho con cái học hành. Với gia đình ông, cây chè không đơn thuần là một loại cây trồng mới mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế ngay trên mảnh đất quê hương.
“Trồng chè không vất vả như trồng một số loại cây ngắn ngày, trong khi hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều so với ngô, khoai, sắn. Từ khi chuyển sang trồng chè, gia đình có công việc và thu nhập ổn định hơn, con cái cũng có điều kiện học hành đầy đủ”, ông Dương chia sẻ.
Đang thoăn thoắt thu hái những búp chè non trên đồi, chị Lê Thị Hoa (xã Sơn Tây, Hà Tĩnh) cho biết, chè ở địa phương được thu hoạch hoàn toàn bằng phương pháp thủ công nhằm bảo đảm chất lượng nguyên liệu. Người hái phải tuân thủ quy chuẩn “1 tôm, 2-3 lá non”, đồng thời chừa lại khoảng 2 lá ở ngọn để cây tiếp tục sinh trưởng, phát triển cho lứa sau và giữ tán chè đồng đều.
Theo chị Hoa, nhờ được chính quyền địa phương và xí nghiệp hướng dẫn áp dụng khoa học kỹ thuật vào chăm sóc, diện tích chè của gia đình phát triển tốt, cho sản lượng ổn định. Mỗi năm, gia đình chị thu hoạch khoảng 9-10 tấn chè búp tươi, mang lại thu nhập khoảng 100 triệu đồng.
“Nhờ trồng chè, kinh tế gia đình ổn định hơn, có nguồn thu để trang trải cuộc sống và nuôi các con ăn học. Các con được học hành đến nơi đến chốn, có cháu vào đại học, gia đình tôi cũng vơi bớt khó khăn”, chị Hoa chia sẻ.
Không chỉ mang lại nguồn thu cho các hộ trực tiếp sản xuất, vùng chè còn tạo thêm việc làm cho lao động địa phương, nhất là vào những đợt thu hái tập trung. Nhờ đó, người dân có thêm cơ hội tăng thu nhập tại quê nhà, hạn chế tình trạng thiếu việc làm theo mùa vụ. Hiện toàn xã Sơn Tây có khoảng 300ha chè, tập trung chủ yếu tại các thôn Khí Tượng, Hoàng Nam, Hà Chua…
Diện tích này bao gồm vùng chè búp được sản xuất tập trung và những cây chè xanh truyền thống trồng quanh vườn nhà, trên các triền đồi thấp. Qua thời gian, cây chè từng bước khẳng định vai trò trong cơ cấu cây trồng, góp phần cải thiện đời sống người dân vùng biên.
Đánh thức tiềm năng, nâng giá trị cây chè
Thực tế cho thấy, chuyển đổi cây trồng mới chỉ là bước đầu. Để cây chè phát huy hiệu quả lâu dài, tạo nền tảng giảm nghèo bền vững, việc nâng cao chất lượng sản phẩm, bảo đảm đầu ra và gia tăng giá trị trên cùng một diện tích canh tác là những yếu tố quan trọng. Thay vì chỉ dừng lại ở trồng, thu hái và bán chè tươi, xã Sơn Tây đang hướng đến phát triển chuỗi giá trị gắn với du lịch trải nghiệm. Hướng đi này được kỳ vọng sẽ khai thác tốt hơn lợi thế vùng nguyên liệu, mở rộng cơ hội tiêu thụ sản phẩm và tạo thêm sinh kế cho người dân.
Theo số liệu được cung cấp, năng suất chè búp tươi đạt khoảng 12–15 tấn/ha/năm, doanh thu bình quân từ 230–270 triệu đồng/ha/năm. Sau khi trừ các khoản chi phí đầu tư, chăm sóc, phân bón, điện tưới và thu hái khoảng 80 triệu đồng/ha/năm, lợi nhuận ước đạt khoảng 150–190 triệu đồng/ha/năm.
Trao đổi với Báo Tiền Phong, lãnh đạo UBND xã Sơn Tây cho biết, địa phương vừa tổ chức thành lập HTX Chè Sơn Tây hướng tới tập hợp những hộ có cùng ngành nghề, thống nhất phương thức tổ chức sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và từng bước hình thành chuỗi giá trị cây chè.
Phương án hoạt động, HTX định hướng liên kết với hơn 150 hộ gia đình, xây dựng vùng nguyên liệu dự kiến khoảng 174ha. Trên cơ sở đó, HTX từng bước tổ chức liên kết từ cung ứng vật tư, hướng dẫn kỹ thuật, chăm sóc, thu hái đến thu mua, chế biến và tiêu thụ sản phẩm.
Thay vì sản xuất riêng lẻ, các hộ dân sẽ được hướng dẫn thực hiện quy trình chăm sóc, thu hái theo yêu cầu, kiểm soát chất lượng nguyên liệu đầu vào và tham gia cơ chế liên kết phù hợp với điều kiện thực tế. HTX hướng tới tổ chức thu mua tập trung, từng bước xây dựng phương án bao tiêu sản phẩm, tạo đầu ra ổn định hơn cho người trồng chè.
Lãnh đạo xã Sơn Tây cho biết, địa phương định hướng xây dựng các tour trải nghiệm gắn với quy trình sản xuất chè, thay vì chỉ tổ chức tham quan, chụp ảnh tại các đồi chè. Trong đó, chương trình “Một ngày làm nông dân hái chè và làm trà” có thể trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, cho phép du khách trực tiếp hái búp chè, tìm hiểu các công đoạn chế biến và quan sát quy trình sản xuất tại cơ sở chế biến.
Theo định hướng này, người dân không chỉ có thu nhập từ việc bán chè tươi mà còn có thể tham gia cung cấp dịch vụ trải nghiệm, ăn uống, lưu trú và giới thiệu sản phẩm địa phương. Nếu được tổ chức phù hợp, du lịch có thể tạo thêm việc làm, mở rộng nguồn thu cho các hộ trồng chè, nhất là những gia đình có điều kiện tham gia các hoạt động dịch vụ. Tuy nhiên, để hướng đi này phát huy hiệu quả, việc phát triển du lịch cần gắn với điều kiện thực tế của địa phương, bảo đảm chất lượng dịch vụ và giữ gìn cảnh quan vùng chè.
Cùng với đó, liên kết giữa người trồng, cơ sở chế biến và đơn vị tiêu thụ cần tiếp tục được củng cố nhằm ổn định đầu ra, hạn chế rủi ro về giá và nâng cao thu nhập cho người sản xuất. Từ những triền đồi từng mang lại nguồn thu bấp bênh, cây chè đang mở ra hướng phát triển kinh tế cho người dân Sơn Tây. Khi vùng nguyên liệu được khai thác hiệu quả, sản phẩm có đầu ra ổn định và các hoạt động dịch vụ từng bước hình thành, cây chè không chỉ góp phần cải thiện đời sống trước mắt mà còn tạo thêm cơ hội việc làm, hướng đến mục tiêu giảm nghèo bền vững ở vùng biên Hà Tĩnh.