Khôi phục giống nếp quý
Trong ngôi nhà sàn ở bản Hoa Tiến 2, xã Châu Tiến (huyện Quỳ Châu cũ), Nghệ An, chị Vi Thị Khuyên cẩn thận vo từng bát gạo nếp Cù Pháng, chuẩn bị hông xôi cúng gia tiên. Hạt gạo nhỏ, trắng ngần, tỏa hương thơm dịu nhẹ đã gắn bó với gia đình chị qua nhiều thế hệ.
Với người Thái nơi đây, nếp Cù Pháng không chỉ là lương thực mà còn là thức quà quý của núi rừng, hiện diện trong mâm cỗ ngày lễ, Tết, cưới hỏi, mừng nhà mới. “Gia đình tôi thích nếp Cù Pháng vì khi hông thành xôi rất dẻo, thơm, để lâu vẫn mềm, không nhanh cứng. Hạt gạo có vị ngọt tự nhiên, ăn cùng muối vừng hay các món truyền thống đều ngon”, chị Khuyên chia sẻ.
Từ bữa cơm thường ngày đến những ngày vui của bản làng, hạt nếp ấy đã trở thành một phần trong đời sống văn hóa của đồng bào Thái. Thế nhưng, có thời điểm, giống nếp quý này đứng trước nguy cơ mai một khi diện tích canh tác ngày càng thu hẹp, việc bảo quản nguồn giống chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và đầu ra sản phẩm chưa ổn định.
Là địa bàn miền núi của Nghệ An, Châu Tiến có truyền thống trồng lúa nước lâu đời. Tuy nhiên, điều kiện sản xuất còn phụ thuộc nhiều vào thời tiết, trong khi người dân luôn phải cân nhắc giữa việc duy trì giống lúa truyền thống và lựa chọn những giống ngắn ngày, thuận lợi hơn về thời vụ, năng suất.
Nếp Cù Pháng có hương vị đặc trưng, được người dân ưa chuộng nhưng nếu chỉ sản xuất nhỏ lẻ, chủ yếu phục vụ nhu cầu gia đình, giá trị kinh tế khó phát huy hết tiềm năng. Khi chưa có thương hiệu, chưa hình thành vùng nguyên liệu tập trung và thiếu đầu ra ổn định, việc duy trì giống nếp quý cũng trở thành bài toán không dễ đối với người trồng lúa.
Trước thực tế đó, tháng 5/2024, chính quyền xã Châu Tiến phối hợp với Phòng Nông nghiệp huyện Quỳ Châu (cũ) triển khai mô hình bảo tồn và phát triển giống nếp Cù Pháng tại cánh đồng Đồng Tàu, thuộc hai bản Hoa Tiến 1 và Hoa Tiến 2.
Mô hình có quy mô 8ha, với 50 hộ dân tham gia. Việc tập trung khôi phục giống nếp trên một diện tích tương đối lớn không chỉ tạo điều kiện theo dõi quá trình sinh trưởng, đánh giá năng suất mà còn đặt nền móng cho việc hình thành vùng sản xuất hàng hóa, thay vì duy trì những thửa ruộng nhỏ lẻ, phân tán như trước.
Kết quả sau một vụ canh tác đem lại tín hiệu tích cực. Cây nếp sinh trưởng tốt, ít sâu bệnh, năng suất đạt gần 49 tạ/ha. Sau khi trừ chi phí sản xuất, lợi nhuận bình quân đạt hơn 31 triệu đồng/ha.
Với người nông dân miền núi, kết quả này mở thêm cơ sở để cân nhắc duy trì và phát triển giống lúa bản địa. Bởi khôi phục nếp Cù Pháng không đơn thuần là giữ lại một giống cây trồng truyền thống, mà còn hướng đến khai thác lợi thế sẵn có của địa phương để tạo ra sản phẩm có giá trị riêng.
Ông Nguyễn Tiến Hùng, Chủ tịch UBND xã Châu Tiến, cho hay: “Ở mỗi vùng, miền, đặc sản gạo nếp đều góp phần quan trọng làm nên nét văn hóa đặc trưng của địa phương. Với chúng tôi, nếp Cù Pháng không chỉ là hạt gạo mà là tinh hoa của núi rừng, là niềm tự hào của người Thái ở xã Châu Tiến”.
Theo ông Hùng, địa phương đang phối hợp hoàn thiện hồ sơ đăng ký sản phẩm OCOP cho gạo nếp Cù Pháng, hướng tới xây dựng thương hiệu đặc sản vùng cao có giá trị kinh tế bền vững.
Từ kết quả bước đầu của mô hình, việc bảo tồn giống nếp quý đang được gắn với mục tiêu nâng cao thu nhập cho người dân. Khi có vùng nguyên liệu, sản phẩm được nhận diện rõ ràng và chất lượng được duy trì, người trồng sẽ có thêm động lực giữ giống, đồng thời mở ra cơ hội đưa nếp Cù Pháng ra khỏi phạm vi tiêu dùng trong bản làng.
Nâng giá trị hạt nếp, tạo sinh kế bền vững
Từ cánh đồng Đồng Tàu, nếp Cù Pháng đang từng bước được giới thiệu rộng rãi hơn thông qua các gian hàng trưng bày tại hội chợ, sự kiện văn hóa và du lịch. Một số thương lái, du khách từ các tỉnh miền Bắc, miền Nam đã biết đến và tìm mua loại gạo này làm quà biếu.
Những tín hiệu ban đầu cho thấy nếp Cù Pháng có lợi thế riêng nhờ chất lượng gạo và câu chuyện văn hóa gắn với cộng đồng người Thái. Tuy nhiên, để sản phẩm thực sự trở thành nguồn thu ổn định, việc quảng bá cần đi cùng tổ chức sản xuất, xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường.
Với nông sản vùng cao, sản phẩm ngon mới là điều kiện ban đầu. Muốn đứng vững trên thị trường, người trồng còn phải bảo đảm chất lượng đồng đều, có nguồn cung ổn định, phương thức bảo quản phù hợp và bao bì nhận diện rõ ràng. Nếu chỉ bán gạo thô theo mùa vụ, giá trị thu về có thể chưa tương xứng với công sức chăm sóc và gìn giữ giống quý.
Bởi vậy, hướng phát triển nếp Cù Pháng không chỉ nằm ở việc mở rộng diện tích gieo trồng mà còn ở cách tổ chức sản xuất. Khi các hộ dân liên kết, thống nhất quy trình canh tác và chủ động hơn trong khâu tiêu thụ, sản phẩm sẽ có cơ hội tiếp cận các cửa hàng đặc sản, điểm du lịch và những kênh bán hàng trực tuyến.
Cùng với bán gạo, việc chế biến nếp Cù Pháng thành xôi, bánh nếp, bánh chưng hay rượu nếp cũng có thể gia tăng giá trị sản phẩm. Đây là hướng đi tận dụng lợi thế ẩm thực truyền thống, đồng thời mở thêm cơ hội để người dân tham gia chế biến, đóng gói, giới thiệu đặc sản quê hương.
Đặc biệt, khi các sản phẩm từ nếp Cù Pháng được kết nối với hoạt động trải nghiệm văn hóa và du lịch cộng đồng, giá trị của hạt gạo có thể vượt ra ngoài giá bán thông thường. Du khách không chỉ mua một loại nông sản mà còn có cơ hội tìm hiểu tập quán canh tác, cách hông xôi, những mâm cỗ truyền thống và đời sống của người Thái ở miền Tây Nghệ An.
Theo Chủ tịch UBND xã Châu Tiến, việc xây dựng thương hiệu OCOP là một trong những hướng đi để nâng tầm sản phẩm nếp Cù Pháng. Tuy nhiên, để phát triển lâu dài, địa phương cần tiếp tục quan tâm đến chất lượng, mở rộng kênh tiêu thụ và tạo điều kiện để người dân tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị sản phẩm.
Thực tế cho thấy, một mô hình bảo tồn giống lúa chỉ có thể duy trì bền vững khi người dân nhìn thấy lợi ích kinh tế từ chính công sức của mình. Nếu đầu ra ổn định, giá bán tương xứng và thu nhập được cải thiện, việc giữ giống sẽ không còn chỉ dựa vào ý thức bảo tồn mà trở thành lựa chọn có lợi cho sinh kế gia đình.
“Việc mở rộng sản xuất cũng cần gắn với nhu cầu thị trường, tránh chạy theo phong trào khi đầu ra chưa được bảo đảm. Cùng với xây dựng thương hiệu, cần chú trọng liên kết giữa người trồng, đơn vị thu mua và cơ sở chế biến, từng bước hình thành chuỗi tiêu thụ ổn định. Đây là yếu tố quan trọng để nếp Cù Pháng không chỉ tạo hiệu quả trong một vài vụ mùa mà có thể trở thành nguồn thu lâu dài”, ông Hùng chia sẻ.
Từ những thửa ruộng ở Châu Tiến, hành trình khôi phục nếp Cù Pháng đang mở ra hướng phát triển dựa trên chính lợi thế bản địa. Khi giống nếp quý được bảo tồn, sản xuất bài bản và tìm được đầu ra phù hợp, mỗi hạt gạo không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa của đồng bào Thái mà còn có thể trở thành nguồn lực phát triển kinh tế, tạo sinh kế và góp phần giảm nghèo bền vững ở miền Tây xứ Nghệ.