Việc khôi phục, cải tạo sông Nhuệ không chỉ là bài toán cấp bách về môi trường và dân sinh, mà còn là mắt xích chiến lược nhằm cụ thể hóa tư tưởng chỉ đạo của Trung ương về quy hoạch phát triển không gian xanh, kiến tạo đô thị hiện đại và phát triển kinh tế bền vững cho Hà Nội trong kỷ nguyên mới.
Dòng sông đô thị trong tầm nhìn chiến lược của Đảng và Nhà nước
Trên thế giới, ở những đô thị phát triển, các dòng sông chảy qua lòng thành phố chưa bao giờ đơn thuần chỉ đóng vai trò là "lá phổi xanh" hay tuyến giao thông thủy. Từ sông Seine (Pháp), sông Thames (Anh) cho đến sông Hàn (Hàn Quốc), dòng sông luôn được quy hoạch trở thành trục cảnh quan trung tâm, không gian văn hóa cộng đồng và là động lực quan trọng thúc đẩy thương mại, du lịch, dịch vụ.
Tại Việt Nam, tầm nhìn chiến lược về việc quy hoạch các dòng sông làm trục phát triển đô thị đã được Đảng và Nhà nước đặc biệt nhấn mạnh. Nhấn mạnh định hướng phát triển Thủ đô Hà Nội "Văn hiến-Văn minh-Hiện đại", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhiều lần chỉ đạo việc lấy sông Hồng làm trục cảnh quan sinh thái, trung tâm phát triển không gian không chỉ của riêng Hà Nội mà cho cả vùng Đồng bằng sông Hồng.
Việc triển khai Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng theo kết luận chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chính là bước đột phá tư duy, đưa Hà Nội từ mô hình đô thị "quay lưng" sang đô thị "hướng sông", lấy không gian mặt nước, cây xanh làm động lực kiến tạo "Kỳ tích sông Hồng" trong giai đoạn phát triển mới.
Nằm trong hệ thống thủy văn liên thông trực tiếp với sông Hồng, sông Nhuệ giữ vai trò là "dòng sông vệ tinh" kết nối không gian sinh thái và hạ tầng thoát nước phía tây-tây nam Thủ đô. Do đó, việc xử lý triệt để ô nhiễm, hồi sinh sông Nhuệ chính là sự cụ thể hóa tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Bộ Chính trị: không chỉ nhằm bảo vệ sức khỏe nhân dân, bảo đảm an ninh nguồn nước mà còn đưa hệ thống thủy lộ nội đô hòa vào dòng chảy phát triển chung, khai thác hiệu quả giá trị kinh tế và cảnh quan đô thị Thủ đô.
Tuy nhiên, nhìn lại thực tế dòng sông Nhuệ hiện nay, yêu cầu hành động đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Áp lực môi trường và bài toán dân sinh kéo dài
Sông Nhuệ có chiều dài hàng chục km trải dọc địa bàn Hà Nội, từ lâu đã đóng vai trò là trục tiêu thoát nước cũng như cấp nước tưới tiêu nông nghiệp trọng yếu cho toàn bộ khu vực phía tây và tây nam Thủ đô. Dù giữ vị trí chiến lược là thế, song theo Báo cáo từ Đoàn giám sát của Quốc hội về việc thực hiện chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường kể từ khi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 có hiệu lực, chất lượng môi trường nước trên lưu vực sông Nhuệ-Đáy vẫn chậm được cải thiện. Đáng chú ý, việc xử lý dứt điểm các cơ sở gây ô nhiễm nghiêm trọng tại đây vẫn chưa thể hoàn thành theo đúng mục tiêu đã đề ra.
Thực tế ghi nhận cùng các số liệu điều tra môi trường đã phác họa nên một bức tranh vô cùng báo động. Hiện nay, toàn lưu vực sông Nhuệ đang phải “gồng mình” gánh chịu áp lực với hơn 2.500 nguồn thải lớn. Trong đó, đáng quan ngại nhất là 1.672 cơ sở sản xuất, kinh doanh, 126 khu và cụm công nghiệp, 137 cơ sở y tế, bệnh viện cùng 586 làng nghề nằm rải rác dọc dòng chảy.
Chưa dừng lại ở đó, cùng với tốc độ đô thị hóa thần tốc, hàng loạt đại đô thị và các khối chung cư cao tầng mọc lên dày đặc ven bờ cũng đang ngày đêm trút trực tiếp hàng trăm nghìn m3 nước thải sinh hoạt xuống lòng sông. Đáng báo động, dòng sông này hiện phải tiếp nhận tới hơn 65% lượng nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý của khu vực nội đô.
Ở mảng sản xuất nông nghiệp, việc lạm dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật kết hợp với lượng lớn phế thải chăn nuôi xả thẳng ra sông cũng đang đẩy các chỉ tiêu ô nhiễm hữu cơ vượt xa quy chuẩn cho phép. Kết quả quan trắc cho thấy có tới hơn 60% số điểm đo trên sông Nhuệ đạt mức xấu đến rất xấu (chỉ số WQI chỉ còn 10-25), biến nhiều đoạn sông trở thành “dòng sông chết”.
Thực trạng ô nhiễm kéo dài suốt nhiều thập kỷ qua không chỉ tàn phá cảnh quan đô thị mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của hàng trăm nghìn hộ dân sinh sống dọc hai bên bờ.
Nhìn nhận dưới góc độ y học, các chuyên gia sức khỏe và bác sĩ cảnh báo: Việc sống chung với dòng sông ô nhiễm nặng không đơn thuần chỉ gây xáo trộn sinh hoạt hay cản trở kinh doanh, mà còn tiềm ẩn những hệ lụy nguy hiểm đối với sức khỏe con người. Khí bốc lên từ lòng sông mang theo bào tử nấm mốc, vi khuẩn và các hợp chất độc hại là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến các bệnh lý mãn tính về đường hô hấp (viêm xoang, viêm phế quản) và bệnh da liễu. Nguy hiểm hơn, việc nguồn nước sông ngấm vi nhựa, vi khuẩn E.coli và các hóa chất tồn dư vào nguồn nước ngầm hay chuỗi thực phẩm (rau màu, cá nuôi ven sông) có nguy cơ tích tụ độc tố lâu dài trong cơ thể, gia tăng tỷ lệ mắc các bệnh ung thư và hiểm nghèo trong cộng đồng dân cư.
Mặc dù thời gian qua, chính quyền địa phương, các đoàn thể cùng lực lượng công an, quân đội và nhân dân đã không ít lần đồng loạt ra quân dọn dẹp, vệ sinh môi trường ven bờ, tuy nhiên, những nỗ lực mang tính cục bộ ấy vẫn chưa thể giải quyết tận gốc bài toán ô nhiễm đã hằn sâu dưới lòng sông.
Đột phá chính sách: Quyết sách hơn 75.000 tỷ đồng và yêu cầu "đẩy nhanh, đẩy mạnh" để đáp lại lòng dân
Đứng trước đòi hỏi cấp thiết từ thực tiễn và tiếng kêu cứu kéo dài của dòng sông, Hà Nội xác định không thể tiếp tục dừng lại ở những giải pháp nhỏ lẻ, chắp vá. Để khắc phục triệt để tình trạng ô nhiễm, trả lại cho sông Nhuệ đúng vị thế của một trục cảnh quan đô thị và hạ tầng kỹ thuật trọng yếu, Thủ đô đã đi đến quyết định phải triển khai một đại dự án mang tính tổng thể, quy mô và căn cơ chưa từng có. Đặc biệt, yêu cầu xuyên suốt được lãnh đạo thành phố đặt ra là phải đẩy nhanh, đẩy mạnh tiến độ thi công, sớm đưa các công trình vào vận hành, không để quy hoạch nằm trên giấy hay kéo dài đằng đẵng qua nhiều nhiệm kỳ.
Bước ngoặt lớn ấy được cụ thể hóa khi mới đây, Ban Chấp hành Đảng bộ thành phố Hà Nội chính thức xem xét Tờ trình chủ trương đầu tư Dự án xây dựng, tu bổ xung yếu hệ thống đê điều, nạo vét và xử lý ô nhiễm môi trường sông Nhuệ. Dự án được đề xuất thực hiện theo phương thức đối tác công tư (PPP), loại hợp đồng BT, với tổng mức đầu tư sơ bộ lên tới 75.115 tỷ đồng.
Xét về quy mô, đây là một chiến dịch cải tạo toàn diện trải dài 61,5km sông Nhuệ đi qua địa bàn Hà Nội, với tổng diện tích sử dụng đất khoảng 855ha. Điểm đột phá của dự án không chỉ nằm ở công tác giải phóng mặt bằng đồng bộ, nạo vét, kè bờ hay xây dựng tuyến đường giao thông kết nối dọc hai bên sông, mà cốt lõi nằm ở tư duy xử lý ô nhiễm tận gốc. Thành phố sẽ dồn lực xây dựng hệ thống cống thu gom nước thải tách riêng nguồn thải sinh hoạt, song hành cùng hệ thống các nhà máy xử lý nước thải tập trung hiện đại theo đúng quy hoạch.
Về lộ trình thực hiện, dự án được hoạch định qua hai giai đoạn chiến lược rõ ràng, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt và đồng bộ của toàn bộ hệ thống chính trị nhằm "rút ngắn thời gian, tăng tốc hiệu quả". Theo đó, ngay trong giai đoạn 1 (từ năm 2026 đến năm 2028), thành phố sẽ tập trung tối đa mọi nguồn lực để triển khai trước đoạn ưu tiên từ cống Liên Mạc đến đường Vành đai 4 với chiều dài 30,5km. Tiếp nối đà hoàn thiện đó, giai đoạn 2 (từ năm 2029 đến năm 2030) sẽ dồn lực thực hiện trọn vẹn 31km còn lại, kéo dài từ Vành đai 4 cho đến điểm cuối địa phận Hà Nội, qua đó tạo nên một sự chuyển mình toàn diện và dứt điểm cho toàn tuyến sông.
Kỳ vọng về một dòng sông xanh trong lòng Thủ đô
Đánh giá từ các cơ quan chuyên môn của thành phố Hà Nội khẳng định, dự án cải tạo sông Nhuệ khi hoàn thành sẽ tạo ra sự kết nối đồng bộ với các công trình đầu mối hiện hữu như trạm bơm Yên Nghĩa và trạm bơm Liên Mạc. Việc xử lý tận gốc nguồn thải, khai thông dòng chảy sẽ giúp khôi phục khả năng tự làm sạch của sông Nhuệ, giải quyết triệt để bài toán ngập úng nội đô và ô nhiễm môi trường.
Không dừng lại ở một dự án thủy lợi hay môi trường thuần túy, đây còn là công trình hạ tầng đô thị trọng điểm, kết nối hàng loạt tuyến giao thông huyết mạch như đường Tây Thăng Long, Quốc lộ 32, Đại lộ Thăng Long, Quốc lộ 6 và đường Vành đai 4. Đặc biệt, khi khớp nối cùng Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng, sông Nhuệ sẽ trở thành một dải hành lang xanh quan trọng, góp phần hình thành mạng lưới giao thông-sinh thái đa tầng cho Thủ đô.
Ẩn sau quyết sách hàng chục nghìn tỷ đồng và tinh thần chỉ đạo quyết liệt ấy chính là những mong mỏi, khắc khoải suốt nhiều thập kỷ của hàng triệu người dân sống dọc lưu vực đôi bờ Nhuệ Giang. Mẹ già mong một ngày được mở tung cánh cửa sổ đón luồng gió mát lành từ lòng sông mà không còn phải né tránh mùi hôi thối bốc lên mỗi khi chuyển mùa. Trẻ nhỏ mong ước có được những khoảng không gian xanh sạch ven bờ để tung tăng chạy nhảy, thay vì phải cấm túc trong bốn tường nhà.
Sự quyết tâm của Đảng bộ, chính quyền thành phố Hà Nội cùng việc huy động các nguồn lực xã hội đầu tư cho sông Nhuệ đang nhận được sự đồng thuận và kỳ vọng lớn từ dư luận nhân dân. Hồi sinh sông Nhuệ không chỉ trả lại một dòng sông xanh, sạch, đẹp mà còn kiến tạo một không gian kinh tế-văn hóa-cảnh quan hiện đại, góp phần đưa Hà Nội xứng tầm là Thủ đô văn minh, văn hiến và phát triển bền vững.
Mai Huyên-Đức Minh