Hồi ức xúc động về tác giả “Đường chúng ta đi” qua lời kể của con trai

Hoàn cảnh ra đời đặc biệt của “Đường chúng ta đi”

Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của nhạc sĩ Huy Du (1926-2026), Hội Nhạc sĩ Việt Nam, gia đình cố nhạc sĩ và những đơn vị liên quan sẽ tổ chức chương trình 100 năm nhạc sĩ Huy Du - Đường chúng ta đi. Sự kiện dự kiến diễn ra trong 2 đêm 11 và 12/12 tại Phòng Hòa nhạc lớn, Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam.

Trong gia tài âm nhạc đồ sộ của nhạc sĩ Huy Du, Đường chúng ta đi được gia đình và ban tổ chức chọn làm tên chủ đề cho chương trình. Lý giải về điều này, PGS.TS Nguyễn Huy Phương - Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, con trai nhạc sĩ Huy Du - cho biết, đây là một trong những tác phẩm tiêu biểu và đỉnh cao trong sự nghiệp của bố anh, đồng thời gắn liền trực tiếp với chiều dài lịch sử đất nước.

“Tác phẩm không chỉ đòi hỏi kỹ thuật thanh nhạc cao mà còn hòa quyện chất hào sảng, rực rỡ với nét lãng mạn, sâu lắng, qua đó phần nào thể hiện trọn vẹn diện mạo, di sản âm nhạc của ông”, anh nói.

Nhắc về hoàn cảnh ra đời đặc biệt của bài hát, anh Huy Phương nhớ lại câu chuyện từng được bố kể. Theo đó, khoảng năm 1968, Đài Tiếng nói Việt Nam giao cho 3 nhạc sĩ Quân đội: Huy Du, Doãn Nho và Lê Lan sáng tác một bản hợp xướng lớn gồm 3 chương, để chuẩn bị cho sự kiện của dân tộc (Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968). Tuy nhiên, bản hợp xướng chưa kịp dàn dựng thì Tết Mậu Thân diễn ra.

“Sau đó, bố tôi mới trích phần ông viết trong bản hợp xướng đó, phát triển thành ca khúc riêng Đường chúng ta đi. Bài hát có những câu như dự đoán về mùa xuân thống nhất của dân tộc: “Đường ta về trong nắng ấm ban mai/ Việt Nam, Việt Nam, qua từng bước gian nan/ Lớn lên rồi đẹp những mùa xuân””, TS Huy Phương chia sẻ.

Trong trí nhớ của Huy Phương, có lần anh nghe bố trò chuyện với các nhà thơ, nhà văn, trong đó có nhà văn Đỗ Chu. Ông đặc biệt ấn tượng khi mọi người nhắc đến Đường chúng ta đi.

“Chú Đỗ Chu khen Đường chúng ta đi như một khải hoàn ca. Chú nói rằng, bố tôi có một tình yêu đặc biệt, và tình yêu ấy hiện hữu trong tác phẩm. Có lẽ nhờ thế mà ông có thể vượt qua những giai đoạn khó khăn nhất. Dù đi trong chiến dịch, từng bị thương, ông vẫn luôn giữ được sự lạc quan và tìm thấy một vẻ đẹp nào đó giữa bom đạn”, Huy Phương bồi hồi kể với phóng viên Dân trí.

Còn trong ký ức của ông Nguyễn Huy Long - em trai nhạc sĩ Huy Du - sức lan tỏa, phổ biến của ca khúc thể hiện rõ nhất vào thời điểm ký kết Hiệp định Paris. Lúc bấy giờ, phát thanh viên cứ đọc xong một đoạn nội dung điều khoản của hiệp định, Đài lại phát Đường chúng ta đi.

Trong những ngày tháng lịch sử đó, việc phát sóng liên tục suốt ngày đêm trên đài phát thanh - nguồn tiếp cận thông tin gần như duy nhất - đã giúp bài hát được phổ cập sâu rộng. Đến mức, hầu như toàn dân đều thuộc lòng, mà không cần qua trường lớp hay buổi học nào.

Ông Long tâm sự, sinh thời, bố của ông từng không muốn anh trai Huy Du đi theo con đường nghệ thuật. Nhưng khi Đường chúng ta đi cùng nhiều sáng tác khác được công chúng đón nhận, ông cụ rất mãn nguyện và tự hào về người con trai của mình.

Căn phòng 9m2 ở 44 Châu Long và bí mật sau bút danh Huy Cầm

Sống chung với ông Huy Du từ những năm 1960 cho đến khoảng năm 1983-1984, ông Nguyễn Huy Long là người chứng kiến trọn vẹn nhất từng nét sinh hoạt đời thường và tác phong làm việc của anh trai mình.

Theo lời ông Long, để có khoảng không gian riêng sáng tạo mà không làm ảnh hưởng đến giấc ngủ của gia đình, nhạc sĩ Huy Du từng xin phép bố dựng một căn buồng vỏn vẹn 9m2 ngoài khoảng sân hẹp của ngôi nhà Pháp cổ, để đặt chiếc đàn piano.

Đêm khuya thanh vắng là lúc nhạc sĩ Huy Du thả mình vào những nốt nhạc, vừa miệt mài gõ phím vừa nhẩm hát. Nhiều buổi sáng, vừa sáng tác xong, ông lại gọi em trai vào, đàn hát cho nghe rồi hồi hộp hỏi: “Thấy thế nào, nghe được không?”, dù ông Long không theo học âm nhạc chuyên nghiệp.

Ông Huy Long nhớ như in, mỗi khi tập trung thăng hoa cùng giai điệu, nhạc sĩ Huy Du lại có thói quen hút thuốc lá rất nhiều. Thời bao cấp thiếu thốn, có những lúc mải mê bên phím đàn, điếu thuốc châm cháy dở lại bị ông vô tình quẳng vào gạt tàn. Đến khi hết thuốc, ông lại nhặt những điếu thuốc đã hút dở, còn sót lại một đoạn, để hút tiếp.

Cũng từ căn nhà số 44 Châu Long ấy, nhiều câu chuyện đời thường, thú vị đằng sau các tác phẩm của Huy Du vẫn được người thân nhắc lại. Tiêu biểu là nguồn gốc bút danh Huy Cầm của ca khúc Đêm Trường Sơn.

Thời điểm gửi bài hát từ miền Nam ra, ông lấy bí danh Huy Cầm - ghép từ tên mình và cô con gái lớn. Ông Huy Long kể, năm đầu tiên ông học Đại học Bách khoa, một người bạn trong lớp rất mê ca khúc này nhưng tuyệt nhiên không biết tác giả là ai.

Đến khi được ông Long dẫn về nhà và tận mắt thấy nhạc sĩ Huy Du mở cuốn sổ chép nhạc bằng mực tím ra, người bạn mới “ngớ người” vì bất ngờ được gặp vị nhạc sĩ mình ngưỡng mộ ngay trước mắt.

Sáng tác ngay cả khi nằm trên giường bệnh

Trò chuyện với phóng viên, PGS.TS Nguyễn Huy Phương cho hay, sau khi bố anh qua đời, gia đình đã sắp xếp lại toàn bộ di sản âm nhạc ông theo trình tự thời gian, đồng thời đưa một phần tư liệu vào lưu trữ tại Thư viện Quốc gia.

Nhớ về thói quen lưu trữ cẩn trọng của người cha quá cố, anh Phương chia sẻ: “Bố tôi trước khi mất rất cẩn thận. Tất cả bản thảo đều được ông cắt ra từ những tờ giấy khác nhau, rồi giữ lại. Nhưng nhiều bản không đánh số nên về sau việc hệ thống hóa cũng không dễ”.

Huy Phương từng có ý định chọn một số bản thảo gốc để làm thành một tuyển tập riêng. Trong quá trình đó, gia đình phát hiện một số tác phẩm chưa từng được biết đến.

“Có một bản liên quan đến Sẽ về Thủ đô. Khi bóc lớp giấy phía trên, bên dưới lại có một tác phẩm, một bản nhạc khác chưa từng công bố, tặng một người con gái nào đó. Hóa ra bố tôi có rất nhiều bản thảo từ những chuyến đi, viết trên đủ loại giấy. Có những thứ ngay cả gia đình cũng không biết đến”, anh tiết lộ.

Trong số tư liệu quý hiếm, bản thảo gốc của ca khúc Nổi lửa lên em khiến con trai cố nhạc sĩ đặc biệt xúc động. Trên trang giấy đã ngả màu thời gian, nhạc sĩ Huy Du ghi lời đề tặng một cô gái tên San - người làm nhiệm vụ hái rau rừng, lo từng bữa ăn cho bộ đội ở chiến trường Trường Sơn.

Bồi hồi nhớ lại câu chuyện đằng sau giai điệu đi cùng năm tháng ấy, anh Phương kể: “Cả đoàn đi rất vất vả, đến đó lại được mọi người tiếp đón và chăm lo, nên bố tôi rất xúc động. Sau đó ông viết Nổi lửa lên em, bài hát trở nên nổi tiếng. Sau này khi tìm hiểu, bố biết cô ấy đã hy sinh trong một trận bom ở Trường Sơn, ông còn đến mộ cô để thắp hương”.

Với Huy Phương, những câu chuyện như vậy chỉ có thể tìm lại từ bản thảo và tư liệu gia đình. Đó cũng là những mảnh ghép giúp anh hiểu thêm về người bố kính yêu.

Bên cạnh những bản hùng ca về đất nước và người lính, nhạc sĩ Huy Du còn sở hữu một thế giới âm nhạc giàu chất lãng mạn.

“Trong thời gian học ở Trung Quốc, bố tôi có một người bạn Trung Quốc. Trước khi trở về nước, ông viết tác phẩm Hoa mộc miên như một cách gửi gắm tình cảm giữa hai đất nước. Qua đó có thể thấy trong âm nhạc của ông không chỉ có những đề tài lớn mà còn hiện diện những rung động rất riêng, rất con người”, con trai nhạc sĩ Huy Du tâm sự.

Huy Phương cho rằng, bố anh có sức sáng tác bền bỉ. Lời ca của ông luôn bình dị, chân thật. Dù trải qua chiến tranh, gian khổ, bệnh tật và nhiều khó khăn, ông vẫn giữ sự lạc quan, động lực để vượt lên.

Ngay cả những ngày cuối đời, khi nằm trên giường bệnh, nhạc sĩ Huy Du vẫn sáng tác. Những trang viết cuối cùng khép lại một hành trình dài, nơi âm nhạc luôn hiện diện và gắn bó với cuộc sống của ông.

Một Huy Du hào sảng, giản dị trong đời sống

Đằng sau di sản âm nhạc đồ sộ, nhạc sĩ Huy Du trong đời thường được nhắc đến là người cởi mở, hào sảng với bạn bè, đồng nghiệp và là một người cha điềm đạm, ấm áp với con cái.

Nhắc về bố, PGS.TS Nguyễn Huy Phương nhiều lần xúc động. Anh nói, điều mình học được từ bố nhiều nhất là ở cách làm việc tỉ mỉ, khéo léo và luôn say mê.

Giọng anh đầy hoài niệm: “Từ nhỏ, tôi đã thấy bố có đôi bàn tay rất khéo. Khi tôi còn đi học, những bài thủ công bằng gỗ đều do chính tay bố thực hiện. Ông cũng tự đóng bàn ghế, tủ, giường và việc gì cũng làm cẩn thận, dù nhỏ cũng phải đến nơi đến chốn. Trong nhà từng có nhiều món đồ do bố tự làm hoặc mang về từ những chuyến công tác rồi sửa sang, chế tác lại.

Hay có lần đi công tác ở Bạch Long Vĩ, bố nhặt được một số đồ vật trôi dạt vào bờ sau những vụ tàu đắm, trong đó có cả đồ chơi trẻ em. Ông mang về sửa lại thành những món đồ rất đẹp. Đến nay, những kỷ vật ấy vẫn được gia đình cất giữ trong tủ đồ lưu niệm của ông”.

Theo dòng hồi ức, Huy Phương nhớ về những năm 1980, khi gia đình anh sống tại khu tập thể Giảng Võ. Căn nhà nhỏ của nhạc sĩ Huy Du khi ấy đã trở thành điểm hẹn của nhiều văn nghệ sĩ tài hoa như nhạc sĩ Chu Minh, Lê Lan, Trọng Bằng, Bích Ngọc, Hoàng Dương, Trần Hoàn, nhà thơ Đặng Đình Hưng...

Huy Phương lúc đó còn nhỏ nhưng đã có cơ hội chứng kiến không khí văn nghệ sôi nổi của một thế hệ nghệ sĩ. “Các bác, các chú rất vui vẻ, thường cùng nhau cười đùa, hát những tác phẩm mới. Khi bàn về chuyên môn, mọi người góp ý rất thẳng thắn, có khi tranh luận, thậm chí “công kích” nhau, nhưng sau đó vẫn thân tình. Tôi nghĩ đó là một môi trường nghệ thuật rất đặc biệt”, anh nhớ lại.

Dù sáng tác vô số ca khúc đi cùng năm tháng, nhạc sĩ Huy Du không có tác phẩm nào viết riêng cho người thân. Ngay cả hình tượng người phụ nữ trong những ca khúc nổi tiếng như Tình em cũng là hình ảnh chung về phụ nữ nơi hậu phương, ngóng chờ chiến sĩ ngoài mặt trận. Nhưng tình cảm dành cho gia đình của ông lại được thể hiện qua những điều rất đỗi giản dị.

Với con trai, nhạc sĩ Huy Du là người hiền lành, ít quát mắng và gần như không bao giờ nổi nóng. Những năm cuối đời, ông chia sẻ với con trai nhiều hơn về cuộc sống, nhưng luôn chọn cách trò chuyện, gợi mở thay vì áp đặt.

Huy Phương cho biết, bố anh từng rất mong có cháu. Khi vợ chồng anh sinh con gái nhỏ, ông mới có được những ngày tháng ngắn ngủi được bế bồng, vui đùa bên cháu nội. Dẫu khoảnh khắc sum vầy đó chẳng kéo dài được bao lâu trước khi ông qua đời, nhưng niềm vui muộn màng ấy đã vỗ về nỗi niềm mà nhạc sĩ vẫn luôn canh cánh, khắc khoải.

“Đó là khoảng thời gian bố tôi rất vui. Tôi nghĩ việc không có nhiều thời gian ở bên cháu cũng là một trong những điều khiến ông trăn trở”, Huy Phương tâm sự.