Đằng sau cuộc cứu hộ ngày 19/10 không chỉ là hành trình đưa những cá thể gấu đến môi trường sống mới, mà còn là kết quả của nhiều năm kiên trì vận động, đối thoại giữa lực lượng kiểm lâm, chính quyền địa phương và các tổ chức bảo vệ động vật, trong nỗ lực tiến tới chấm dứt tình trạng nuôi nhốt gấu tại Việt Nam.
Hành trình hơn hai thập kỷ khép lại sau những cuộc vận động bền bỉ
Sáng 19/10, tại thôn Đông Phụng Thượng, xã Phúc Thọ, Hà Nội, 2 cá thể gấu ngựa cuối cùng của một hộ gia đình được chuyển giao cho Nhà nước mà không yêu cầu bồi thường. Với quyết định ấy, một cơ sở nuôi gấu tồn tại nhiều năm chính thức chấm dứt hoạt động.
Hai cá thể được đặt tên là Harmony (Hòa âm) và Melody (Giai điệu), đều đã hơn 20 năm tuổi. Theo hồ sơ quản lý, Harmony nặng khoảng 170kg, Melody nặng khoảng 140kg, sức khỏe được ghi nhận bình thường.
Gia đình đã nuôi hai cá thể từ những năm 2000, thời điểm các quy định về nuôi gấu tại Việt Nam còn trong quá trình hoàn thiện. Cả hai đều được Chi cục Kiểm lâm Hà Nội đăng ký, gắn chip để quản lý.
Để đi đến quyết định chuyển giao, lực lượng kiểm lâm và chính quyền địa phương đã trải qua nhiều năm vận động. Những cuộc thăm hỏi, trao đổi thường xuyên của Hạt Kiểm lâm số 7 và chính quyền địa phương từng bước tạo được sự đồng thuận từ gia đình.
Ban đầu, chủ nuôi chỉ đồng ý chuyển giao một cá thể và cam kết thông báo khi không còn đủ điều kiện chăm sóc cá thể còn lại. Nhưng chỉ vài ngày sau, gia đình quyết định bàn giao nốt cá thể thứ hai.
Quyết định ấy khép lại hành trình nuôi nhốt kéo dài hơn hai thập kỷ, đồng thời cho thấy vai trò của sự kiên trì, đối thoại trong việc vận động các hộ nuôi tự nguyện chuyển giao gấu.
Tên gọi Harmony và Melody cũng được Tổ chức Động vật châu Á lựa chọn để gửi gắm ý nghĩa về sự phối hợp. Nếu Harmony tượng trưng cho sự chung tay của lực lượng kiểm lâm, chính quyền địa phương và tổ chức cứu hộ, thì Melody gợi nhắc hành trình bền bỉ qua nhiều cuộc trò chuyện, những lần trở lại và từng bước thuyết phục chủ nuôi.
Chiều cùng ngày, đoàn cứu hộ tiếp tục đến Hải Phòng để tiếp nhận cá thể gấu ngựa đực được đặt tên là An Tâm.
Khác với 2 cá thể tại Hà Nội, câu chuyện của An Tâm gắn với một gia đình mà những người chăm sóc gấu cũng đã bước vào tuổi già.
Theo Tổ chức Động vật châu Á, gia đình mua An Tâm về nuôi từ năm 2002. Hơn 20 năm qua, cá thể gấu sống trong một chuồng xây bằng gạch, nền gạch, mặt trước là song sắt, nằm cạnh nhà chính.
Trên khuôn viên này từng có những chuồng nuôi gấu khác, nhưng An Tâm là cá thể cuối cùng còn lại.
Hai vợ chồng chủ nuôi hiện đã lớn tuổi, sức khỏe yếu. Việc chăm sóc gấu do người em gái của gia chủ, gần 70 tuổi đảm nhận.
Hình ảnh một cá thể gấu đã già, sống phụ thuộc vào những người chăm sóc cũng ngày một lớn tuổi, là điều khiến những người tham gia vận động chuyển giao trăn trở.
Trong suốt 3 năm qua, Tổ chức Động vật châu Á đã nhiều lần trao đổi với Chi cục Kiểm lâm Hải Phòng về trường hợp này. Sau quá trình vận động, gia đình đồng ý chuyển giao An Tâm để cá thể được chăm sóc trong môi trường phù hợp hơn.
Tên gọi An Tâm mang theo mong muốn về sự bình yên cho cả gia đình chủ nuôi và cá thể gấu sau hơn hai thập kỷ sống trong chuồng.
Trong đợt cứu hộ ngày 19/10, cả 3 cá thể được gây mê để đưa ra khỏi chuồng an toàn, sau đó chuyển vào các lồng vận chuyển chuyên dụng nhằm hạn chế căng thẳng.
Dự kiến ngày 21/10, Harmony, Melody và An Tâm sẽ đến Trung tâm Cứu hộ Gấu Việt Nam tại Vườn quốc gia Bạch Mã, thành phố Huế, bắt đầu hành trình được chăm sóc lâu dài.
Tại đây, đội ngũ thú y sẽ khám sức khỏe, điều trị nếu cần và theo dõi các cá thể trong khu cách ly tối thiểu 30 ngày, trước khi từng bước cho làm quen với môi trường sống bán tự nhiên.
Trực tiếp tham gia cứu hộ, Tiến sĩ Jill Robinson, Nhà sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Tổ chức Động vật châu Á, chia sẻ: “Mỗi cá thể gấu được chuyển giao là một cuộc đời có cơ hội bước sang trang mới. Chúng tôi trân trọng sự tin tưởng và đồng thuận của các gia đình, cũng như sự phối hợp bền bỉ của các cơ quan chức năng và chính quyền địa phương. Khi những cánh cửa của các cơ sở nuôi gấu khép lại, điều quan trọng nhất là những cá thể gấu được trao cơ hội sống an toàn, được chăm sóc suốt đời và từng bước phục hồi lại bản năng và sức khỏe”.
Từ những cuộc cứu hộ đến mục tiêu chấm dứt nuôi nhốt gấu
Ba cá thể gấu được chuyển giao trong một ngày không phải kết quả của một cuộc vận động đơn lẻ.
Theo Tổ chức Động vật châu Á, đợt cứu hộ là một trong những kết quả đầu tiên từ sự chỉ đạo của Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm sau Hội thảo toàn quốc về gấu tổ chức ngày 24/8/2026 tại Vườn quốc gia Bạch Mã.
Sau hội thảo, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm đã có văn bản yêu cầu các Chi cục Kiểm lâm địa phương tăng cường vận động các hộ nuôi tự nguyện chuyển giao gấu.
Tiến sĩ Đoàn Hoài Nam, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, đánh giá: “Việc các hộ nuôi tự nguyện chuyển giao gấu cho Nhà nước là kết quả đáng ghi nhận của quá trình vận động, tuyên truyền và phối hợp giữa cơ quan kiểm lâm, chính quyền địa phương và các tổ chức, đặc biệt là Tổ chức Động vật châu Á. Chúng tôi sẽ tiếp tục phối hợp với các địa phương để vận động chuyển giao gấu nuôi nhốt, hướng tới chấm dứt tình trạng nuôi gấu lấy mật và bảo đảm các cá thể gấu được chăm sóc phù hợp sau khi chuyển giao”.
Những con số sau đợt cứu hộ cho thấy hành trình chấm dứt nuôi nhốt gấu vẫn còn nhiều việc phải làm.
Tại Hà Nội, hiện còn 59 cá thể gấu ở 16 cơ sở nuôi, trong đó 15 cơ sở tập trung tại xã Phúc Thọ. Đây tiếp tục là địa bàn trọng điểm trong nỗ lực phối hợp giữa lực lượng kiểm lâm và Tổ chức Động vật châu Á.
Tại Hải Phòng, sau khi An Tâm được chuyển giao, thành phố còn 11 cá thể gấu tại 6 cơ sở nuôi tư nhân.
Trên phạm vi cả nước, theo số liệu được Tổ chức Động vật châu Á cung cấp, hiện còn khoảng 120 cá thể gấu đang bị nuôi nhốt tại các cơ sở và cần được cứu hộ.
Trong khi đó, số lượng gấu ngoài tự nhiên tại Việt Nam được ước tính chỉ còn vài trăm cá thể, chịu tác động từ tình trạng thu hẹp sinh cảnh và nạn săn bắt.
Việc nuôi gấu lấy mật trong những chiếc chuồng chật hẹp có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến sức khỏe thể chất và tinh thần của gấu. Nhiều cá thể sau khi được cứu hộ mang những tổn thương hoặc thương tật kéo dài, khiến việc thả trở lại tự nhiên không còn phù hợp.
Bởi vậy, cứu hộ không chỉ dừng ở việc đưa gấu ra khỏi chuồng nuôi. Các cá thể còn cần được kiểm tra sức khỏe, điều trị, phục hồi và chăm sóc lâu dài trong môi trường có không gian vận động, tìm kiếm thức ăn và từng bước khôi phục những hành vi tự nhiên.
Tổ chức Động vật châu Á bắt đầu hoạt động cứu hộ gấu tại Việt Nam từ năm 2007. Đến nay, tổ chức đã cứu hộ 305 cá thể gấu chó và gấu ngựa, trong đó 170 cá thể đang được chăm sóc trong môi trường bán tự nhiên tại hai Trung tâm Cứu hộ Gấu Việt Nam ở Tam Đảo và Bạch Mã.
Riêng 3 cá thể vừa được cứu hộ nâng tổng số gấu được chăm sóc tại Trung tâm Cứu hộ Gấu Việt Nam ở Bạch Mã lên 22 cá thể.
Bên cạnh hoạt động cứu hộ, Tổ chức Động vật châu Á còn phối hợp với các cơ quan chức năng tuyên truyền pháp luật về bảo vệ gấu, hợp tác với các thầy thuốc đông y để giới thiệu những cây thuốc, vị thuốc có thể thay thế mật gấu, đồng thời triển khai các chương trình giáo dục nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng.
Những hoạt động ấy cho thấy việc chấm dứt nuôi nhốt gấu không chỉ phụ thuộc vào công tác cứu hộ, mà còn cần sự thay đổi nhận thức, giảm nhu cầu sử dụng mật gấu và sự đồng thuận từ chính các hộ đang nuôi giữ gấu.
Từ quyết định chuyển giao hai cá thể gấu tại Hà Nội đến sự đồng thuận của gia đình nuôi An Tâm ở Hải Phòng, đợt cứu hộ ngày 19/10 cho thấy hiệu quả của cách tiếp cận kiên trì, đối thoại và phối hợp nhiều bên.
Mỗi cơ sở nuôi gấu chấm dứt hoạt động không chỉ góp phần giảm số lượng gấu bị nuôi nhốt, mà còn mở ra cơ hội để những cá thể đã trải qua phần lớn cuộc đời trong chuồng sắt được chăm sóc trong môi trường phù hợp hơn với nhu cầu và tập tính tự nhiên của loài.
THẢO LÊ-THIÊN LAM