Hành trình hơn 20 năm, từ 308 cá thể xuống còn 88
Mới đây, tại buổi tọa đàm "Chấm dứt hoạt động nuôi nhốt gấu tại Hà Nội" do Báo Nhân Dân tổ chức, ông Bùi Huy Khôi, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm Hà Nội đã thông tin về tình hình hoạt động nuôi nhốt gấu trên địa bàn trong suốt hơn 20 năm qua. Theo đó, trước năm 2005, trào lưu nuôi gấu làm cảnh và khai thác mật từng phổ biến tại nhiều tỉnh, thành phố, riêng địa bàn Phúc Thọ khi đó có tới 67 hộ nuôi với 308 cá thể gấu. Hiện nay Hà Nội còn 19 cơ sở đang nuôi nhốt 88 cá thể gấu, trong đó 17 hộ dân nuôi 61 cá thể, Vườn thú Hà Nội 6 cá thể và Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã Hà Nội 21 cá thể. Riêng xã Phúc Thọ tập trung nhiều nhất với 16 hộ nuôi 59 cá thể.
Toàn bộ số gấu do các hộ dân nuôi nhốt đã được lập hồ sơ quản lý và gắn chip điện tử thế hệ mới, cho phép đọc số chip trực tiếp mà không cần gây mê. Công tác kiểm tra, giám sát được duy trì ở 3 cấp độ: kiểm tra định kỳ cấp Trung ương phối hợp Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm cùng Tổ chức Bảo vệ Động vật Thế giới (WAP) mỗi năm một lần; kiểm tra định kỳ cấp cơ sở tối thiểu bốn lần một năm; và giám sát đột xuất nhằm ngăn chặn tráo đổi, phát sinh cá thể mới hoặc trích hút mật trái phép. Theo ông Khôi, tính trong 5 năm gần đây chỉ ghi nhận một vụ trích hút mật trái phép, xảy ra năm 2023 và đã được Hạt Kiểm lâm số 7 phối hợp công an xử lý hình sự theo đúng quy định.
Nhờ kiên trì tuyên truyền, vận động, lực lượng kiểm lâm đã giúp giao nộp 60 cá thể gấu vào các Trung tâm cứu hộ gấu Việt Nam tại Tam Đảo và Vườn quốc gia Bạch Mã, trong đó người dân tự nguyện giao nộp 37 cá thể.
Nhìn ở bức tranh tổng thể, bà Bùi Thị Hà, Phó Giám đốc Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên (ENV), đánh giá Hà Nội hiện là địa bàn tồn đọng lớn nhất cả nước, chiếm khoảng một nửa tổng số gấu nuôi nhốt trên toàn quốc, trong khi số cơ sở gần như không thay đổi suốt từ năm 2024 đến nay. Theo bà, nguyên nhân cốt lõi khiến giai đoạn cuối này khó khăn hơn hẳn là chưa có văn bản chỉ đạo thống nhất, khiến công tác vận động vẫn chủ yếu dựa vào thuyết phục, trong khi những chủ nuôi còn lại là nhóm đã "nhờn" với các biện pháp tuyên truyền thông thường.
Mô hình "6 rõ": khi con số tổng hợp không còn đủ
Càng về giai đoạn cuối, những trường hợp còn lại càng là những trường hợp khó vận động nhất. Nhận thấy điều này, Chi cục Kiểm lâm Hà Nội đang chuyển mạnh từ cách quản lý bằng con số tổng hợp sang một mô hình chi tiết hơn, mô hình "6 rõ": rõ từng cơ sở, rõ từng cá thể gấu, rõ nguyên nhân chưa chuyển giao, rõ cơ quan chịu trách nhiệm phối hợp, rõ việc phải làm và rõ tiến độ thực hiện.
Cách làm này cũng gần với việc "cá thể hóa trong vận động" - mỗi chủ hộ một cách tiếp cận riêng, thay vì áp dụng chung một biện pháp cho tất cả.
Theo đại diện Chi cục Kiểm lâm Hà Nội, lực lượng kiểm lâm sẽ phối hợp Ủy ban nhân dân xã Phúc Thọ, "đi từng ngõ, gõ từng nhà" để đánh giá hoàn cảnh, tâm tư của từng chủ hộ, đồng thời giải đáp 5 nhóm câu hỏi cốt lõi mà người nuôi thường băn khoăn: tính pháp lý, hỗ trợ kỹ thuật, chi phí vận chuyển, nơi đến của gấu và điều kiện sống sau chuyển giao. Về thủ tục, khi chủ hộ đồng ý chuyển giao, quy định cho phép 3 ngày để hoàn thiện hồ sơ nhưng Chi cục chỉ thực hiện trong một ngày. Từ đầu năm 2026 đến nay, 3 cá thể gấu đã được chuyển giao cho Vườn quốc gia Bạch Mã theo cách làm này.
Đáng chú ý, ông Bùi Huy Khôi thông tin, Chi cục Kiểm Lâm Hà Nội dự kiến tổ chức chương trình thực tế Tam Đảo vào tháng 10/2026, mời các chủ hộ nuôi gấu tham quan Trung tâm Cứu hộ Gấu Việt Nam để tận mắt thấy điều kiện chăm sóc và phúc lợi động vật sau khi chuyển giao, qua đó giải tỏa tâm lý lo lắng. Về lâu dài, Chi cục còn đề xuất định kỳ tổ chức cho các hộ đã chuyển giao quay lại thăm chính cá thể gấu của mình tại trung tâm cứu hộ, nhằm củng cố niềm tin và lan tỏa đến những hộ còn lại.
Không tạo tiền lệ hỗ trợ tài chính
Một trong những vướng mắc lớn nhất hiện nay là mong muốn của nhiều chủ nuôi về việc được hỗ trợ kinh phí khi chuyển giao gấu. Theo ông Nguyễn Văn Công, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Phúc Thọ, phần lớn số gấu tại địa phương được các hộ mua từ giai đoạn 2000-2005, khi mỗi cá thể có giá trị khoảng 6-7 triệu đồng, tương đương gần một đến hai cây vàng tùy thời điểm, và với nhiều gia đình đây từng là sinh kế chính, nên việc từ bỏ "tài sản" này không dễ dàng.
Về vấn đề này, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm Hà Nội khẳng định: "Về phía cơ quan quản lý nhà nước, chúng tôi chia sẻ với quan điểm của các tổ chức bảo vệ động vật rằng không nên hình thành cơ chế hỗ trợ tài chính để tạo tiền lệ, có thể tạo tâm lý cho một số người dân tiếp tục nuôi nhốt gấu hy vọng được hỗ trợ kinh phí hoặc coi việc giao nộp gấu là một hoạt động có tính chất mua bán, bồi hoàn đối với cá thể gấu nuôi không hợp pháp".
Về căn cứ pháp lý, ông Bùi Huy Khôi cho biết: Quyết định số 02/QĐ-BNN ngày 05/01/2005 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn quy định tại khoản 2 điều 2: “Sau khi lập hồ sơ quản lý, chủ hộ nuôi gấu có trách nhiệm tiếp tục chăm sóc nuôi dưỡng gấu cho đến hết đời của nó theo các quy định của pháp luật.”; và tại khoản 4 điều 2: “Việc lập hồ sơ quản lý và gắn chíp gấu nuôi nhốt không có nghĩa là nhà nước công nhận sự hợp pháp của chủ hộ nuôi gấu không có nguồn gốc hợp pháp, mà chỉ nhằm mục đích quản lý số lượng gấu đang nuôi nhốt”.
Với những trường hợp cố tình trì hoãn hoặc chưa hợp tác, ông Khôi nhấn mạnh, Chi cục kiên trì xử lý theo 3 hướng song song: tăng cường kiểm tra, phối hợp công an xử lý nghiêm nếu phát hiện dấu hiệu vi phạm; tiếp tục vận động thông qua người có uy tín trong gia đình, cộng đồng; đồng thời kiến nghị Ủy ban nhân dân thành phố và các bộ, ngành xem xét ban hành văn bản quy phạm pháp luật để có căn cứ xử lý các trường hợp cố tình không hợp tác. Ông cũng lưu ý việc chưa tự nguyện chuyển giao không đồng nghĩa với vi phạm pháp luật nếu chủ hộ vẫn chấp hành đúng quy định quản lý.
Ba cam kết với Phúc Thọ, hướng tới nguyên tắc "3 Không"
Sự đồng hành giữa Chi cục Kiểm lâm và xã Phúc Thọ đã kéo dài nhiều năm. Từ năm 2020 đến nay, Chi cục đã phối hợp Tổ chức Động vật châu Á thực hiện 10 chương trình tuyên truyền tại các trường tiểu học, 22 chương trình cộng đồng tư vấn sức khỏe và tặng sản phẩm thảo dược thay thế mật gấu, cùng các cuộc thi vẽ tranh tường cho học sinh. Năm 2025, Chi cục phối hợp ENV tổ chức đợt tuyên truyền thúc đẩy chuyển giao gấu tại Phúc Thọ và một lớp tập huấn với 75 người tham gia. Đầu năm 2026, Hạt Kiểm lâm số 7 đã ký kế hoạch phối hợp với Ủy ban nhân dân xã Phúc Thọ và ký biên bản hợp tác với Tổ chức Động vật châu Á, xác định rõ trách nhiệm từng bên.
Trên cơ sở đó, Chi cục Kiểm lâm Hà Nội cam kết đồng hành cùng Phúc Thọ qua ba nhóm việc cụ thể: giám sát chặt chẽ 100% số gấu còn lại theo nguyên tắc "3 Không" - không phát sinh cá thể mới, không xảy ra tráo đổi hay vi phạm, không buông lỏng quản lý; cùng địa phương tham gia đối thoại, vận động trực tiếp hộ dân; và hỗ trợ tối đa thủ tục chuyên môn để việc tiếp nhận, vận chuyển gấu về cơ sở cứu hộ diễn ra nhanh nhất, an toàn tuyệt đối.
Về phía địa phương, ông Nguyễn Văn Công cho biết xã cũng mong sớm có văn bản quy phạm pháp luật từ thành phố làm căn cứ xử lý dứt điểm các trường hợp chưa hợp tác, đồng thời dự kiến tổ chức một hội nghị với sự tham gia của toàn bộ 16 hộ còn nuôi gấu để tìm hướng giải quyết cụ thể cho từng trường hợp trong thời gian tới.
Ông Bùi Huy Khôi cho hay, ngay cả sau khi các cá thể cuối cùng được chuyển giao, Chi cục sẽ tiếp tục quản lý địa bàn để không phát sinh cơ sở nuôi nhốt mới, đồng thời tăng cường kiểm tra các nhà hàng, cơ sở kinh doanh, nhà thuốc Đông y nhằm ngăn chặn việc tàng trữ, buôn bán mật gấu và sản phẩm từ gấu.
Thời gian tới, ông Khôi cho biết Chi cục Kiểm lâm Hà Nội sẽ cử lực lượng kiểm lâm địa bàn phối hợp Ủy ban nhân dân xã Phúc Thọ rà soát, cập nhật hiện trạng từng cá thể gấu tại 17 hộ nuôi, đồng thời chuẩn bị các điều kiện để tổ chức chuyến tham quan thực tế tới Trung tâm Cứu hộ Gấu Tam Đảo cho các chủ hộ vào tháng 10/2026.
PV