Nhắc đến Thảo Cầm Viên Sài Gòn, nhiều người có thể đã quen thuộc với hình ảnh chim trĩ sao trên logo nhưng chưa chắc biết câu chuyện phía sau biểu tượng này. Loài chim quý hiếm có chiếc đuôi dài gần 2 m đã được chăm sóc, nhân giống tại đây từ những năm 1990.
Chim trĩ sao ở Thảo Cầm Viên Sài Gòn
ẢNH: TRUNG TRỰC
Những thông tin thú vị về trĩ sao được chia sẻ tại hội thảo khoa học về công tác bảo tồn trĩ sao, hươu vàng trong hành trình 30 năm (1996 - 2026), do Thảo Cầm Viên Sài Gòn tổ chức chiều 30.9.
Loài chim có chiếc đuôi dài gần 2 m
Trĩ sao có tên khoa học là Rheinardia ocellata ocellata, thuộc bộ gà, họ trĩ. Đây là loài chim có vùng phân bố hẹp, chỉ xuất hiện tại Việt Nam và Lào. Do bản tính nhút nhát, trĩ sao ít được biết đến so với nhiều loài chim khác.
Một trong những đặc điểm dễ nhận biết nhất của trĩ sao là chỏm lông trên đầu trông như chiếc vương miện. Cả chim trống và chim mái đều có đặc điểm này. Đến mùa sinh sản, chúng có thể xòe chỏm lông để thu hút bạn đời.
Chim trĩ sao có chỏm lông trên đầu giống vương miện
ẢNH: TRUNG TRỰC
Đặc biệt, chim trống sở hữu chiếc đuôi dài khoảng 1,5 - 1,8 m, cong vút. Khi múa, chim có thể xòe đuôi theo hướng thẳng đứng, tạo nên hình dáng rất đặc trưng. Đặc biệt, cả chim trống và chim mái đều không có cựa. Cả hai cũng có thể phát ra tiếng kêu lớn, vang xa để thu hút nhau trong mùa sinh sản.
Tuy nhiên, việc nhân giống trĩ sao không hề đơn giản. Mỗi ổ chim chỉ đẻ khoảng 1 - 2 trứng, ít hơn nhiều so với các loài chim khác thuộc bộ gà. Số lượng trứng ít khiến quá trình nhân giống, phát triển đàn diễn ra chậm.
Theo thông tin được giới thiệu tại hội thảo, trĩ sao hiện được Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) xếp ở mức cực kỳ nguy cấp (CR), đồng thời thuộc nhóm IB trong danh mục động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm tại Việt Nam.
Vì sao trĩ sao được chọn làm biểu tượng Thảo Cầm Viên?
Câu chuyện bảo tồn trĩ sao tại Thảo Cầm Viên Sài Gòn bắt đầu từ những năm 1990. Đến năm 1996, nơi đây ghi nhận nhân giống thành công những cá thể trĩ sao đầu tiên trong điều kiện nuôi nhốt.
Thành quả này thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học, chuyên gia bảo tồn chim và Hiệp hội Chim trĩ thế giới (WPA). Sau đó, hai cặp trĩ sao được chuyển đến các vườn thú tại Berlin (Đức) và Yokohama (Nhật Bản).
Chim trĩ sao được chọn là biểu tượng trên logo Thảo Cầm Viên Sài Gòn
ẢNH: T.C.V
Theo Thảo Cầm Viên Sài Gòn, trĩ sao được chọn làm biểu tượng trên logo bởi đây là vườn thú đầu tiên ấp nở thành công loài chim quý hiếm này trong điều kiện nuôi nhốt. Thành quả đó đánh dấu bước tiến trong hành trình chăm sóc, nhân giống, góp phần bảo tồn loài chim quý hiếm đặc hữu của Việt Nam.
Từ 16 cá thể vào năm 1996, sau 30 năm chăm sóc, nhân giống và duy trì qua nhiều thế hệ, đàn trĩ sao tại Thảo Cầm Viên Sài Gòn đã tăng lên 46 cá thể vào tháng 8.2026.
Dù vậy, việc duy trì đàn trĩ sao trong điều kiện nuôi nhốt mới chỉ là một phần của công tác bảo tồn. Vấn đề được đặt ra hiện nay là nghiên cứu khả năng phục hồi quần thể loài chim này ngoài tự nhiên, trong đó các vườn quốc gia được xem là nơi phù hợp để khảo sát điều kiện sinh cảnh.
Đuôi của chim trĩ sao có thể dài 1,5 - 1,8 m
ẢNH: TRUNG TRỰC
Nhân giống thành công nhưng chưa dễ đưa về tự nhiên
Không riêng trĩ sao, hươu vàng cũng là loài động vật quý hiếm được Thảo Cầm Viên Sài Gòn duy trì, nhân giống qua nhiều thế hệ.
Hươu vàng (Axis porcinus annamiticus) là phân loài từng phân bố tại Việt Nam nhưng hiện không còn được ghi nhận trong môi trường tự nhiên của nước ta. Từ 5 cá thể vào năm 1996, đàn hươu vàng tại Thảo Cầm Viên đã tăng lên 170 cá thể vào tháng 8.2026, gấp 34 lần sau 30 năm.
Hươu vàng hiện không còn được ghi nhận trong môi trường tự nhiên của Việt Nam
ẢNH: T.C.V
Bà Vũ Thị Hương Giang, Giám đốc Thảo Cầm Viên Sài Gòn cho biết, việc nhân giống thành công cũng kéo theo áp lực lớn. Diện tích chuồng nuôi có giới hạn, trong khi số lượng động vật tăng khiến chi phí chăm sóc, phòng chống dịch bệnh ngày càng cao, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ suy giảm đa dạng nguồn gen.
Trĩ sao, hươu vàng được đưa về Thảo Cầm Viên từ nhiều thập niên trước, thông qua các hình thức mua, trao đổi hoặc tặng cho, khi quy định về xác định nguồn gốc chưa chặt chẽ như hiện nay.
Dù các loài này đã sinh sản qua nhiều thế hệ và được đơn vị kê khai, báo cáo số lượng định kỳ, hồ sơ lưu trữ không còn đầy đủ khiến trĩ sao, hươu vàng chưa được ghi nhận trong mã số cơ sở nuôi trồng.
Thảo Cầm Viên hiện đang chăm sóc 170 cá thể hươu vàng
ẢNH: T.C.V
"Thảo Cầm Viên đã thực hiện thủ tục đề nghị cấp giấy chứng nhận cơ sở bảo tồn đa dạng sinh học vào năm 2024 và 2025 nhưng đến nay vẫn chưa được cấp. Những trở ngại này khiến Thảo Cầm Viên chưa đủ cơ sở pháp lý để được cấp phép chuyển giao trĩ sao, hươu vàng cho các vườn quốc gia phục vụ công tác tái thả", bà Giang nói.
Riêng với hươu vàng, Thảo Cầm Viên đã phối hợp với 3 cơ sở khoa học thực hiện 4 lần giám định ADN. Theo đơn vị, kết quả xác định phân loài hươu vàng đang được nuôi dưỡng phù hợp với việc tái thả về môi trường tự nhiên Việt Nam.
Điều Thảo Cầm Viên trăn trở là dù đã nhân giống được 46 cá thể trĩ sao và 170 cá thể hươu vàng, các quần thể quý hiếm này vẫn chưa thể được chuyển giao để phục hồi ngoài tự nhiên.