Lần đầu đặt chân đến Việt Nam, anh Nate - du khách đến từ Mỹ - chọn TPHCM làm điểm dừng chân và nhanh chóng bị “chinh phục” bởi nhịp sống sôi động, con người thân thiện cùng những trải nghiệm vượt xa tưởng tượng.
Trong số nhiều chương trình tham quan, anh đặc biệt ấn tượng với bữa tối trên du thuyền ngắm thành phố lên đèn, khi ánh sáng từ các công trình ven sông Sài Gòn tạo nên một không gian mà theo anh là “đáng nhớ nhất” trong chuyến đi.
Có điều, anh Nate cũng nói rằng những đêm còn lại ở TPHCM lại không nhiều lựa chọn! Ngoài dạo phố đêm, đi du thuyền hoặc ghé khu phố Tây Bùi Viện - Phạm Ngũ Lão, gần như không còn hoạt động nào khác đủ sức giữ chân anh.
Sau 22h, chỉ khu vực dành cho khách nước ngoài là còn nhộn nhịp; những cung đường khác vắng vẻ, hoặc chỉ có show diễn vào cuối tuần. Phần lớn các đêm còn lại, anh và bạn bè chỉ biết vào quán bar gọi vài chai bia vì không còn gì khác để làm.
Một trải nghiệm kém vui hơn đến với vợ chồng Mia, du khách Australia. Nghe lễ tân khách sạn giới thiệu phố đêm Chợ Lớn là điểm gắn với vui chơi, ẩm thực về đêm. Họ bắt taxi đi, nhưng khi tới nơi, di tích chợ Bình Tây lên đèn nhưng đã đóng cửa, xung quanh chỉ lác đác vài xe bán nước ngọt, đồ ăn vặt phục vụ giới trẻ địa phương. Kỳ vọng được xem một trải nghiệm văn hóa gắn với cộng đồng người Hoa Chợ Lớn vụt tắt, hai vợ chồng chị đứng nhìn một lúc rồi tiếc nuối quay về khách sạn.
Một đêm ngủ trên vịnh có thể đáng giá bằng 2-3 tour ban ngày
TS Phạm Hà, Nhà sáng lập kiêm CEO LuxGroup, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Xanh Việt Nam, nhìn kinh tế đêm không phải là hoạt động “bán thêm giờ”, mà là một chuỗi giá trị hoàn toàn khác so với ban ngày.
Theo ông, một tour tham quan vịnh Hạ Long ban ngày thông thường chủ yếu tạo doanh thu từ vé tàu, ăn trưa và một số hoạt động tham quan. Nhưng khi khách ở lại qua đêm, chuỗi chi tiêu mở rộng sang phòng nghỉ, bữa tối, đồ uống, trị liệu sức khỏe, nghệ thuật, giải trí, mua sắm, vận chuyển và các dịch vụ cá nhân hóa… Những hoạt động này kéo theo giá trị lan tỏa tới khách sạn, nhà hàng, nghệ sĩ, ngư dân, làng nghề, nhà cung cấp thực phẩm và cả cộng đồng địa phương.
Du khách thưởng thức nghệ thuật tại một chương trình biểu diễn ở TPHCM (Ảnh: Lê Tỉnh).
Ông nêu một con số cụ thể. Tại Hạ Long, một chuyến tham quan trong ngày thường có mức chi tiêu khoảng 1,8-2,5 triệu đồng/khách, trong khi một hành trình nghỉ đêm cao cấp có thể đạt 6-8 triệu đồng hoặc cao hơn. Điều này cho thấy giá trị tăng thêm khoảng 4-6 triệu đồng chỉ sau một đêm, tương đương gấp 2-3 lần tour ban ngày phổ thông, thậm chí cao hơn với nhóm khách thuê riêng, nghỉ dưỡng sang trọng hoặc đi tuần trăng mật.
Tại Nha Trang, các chương trình thưởng thức cocktail hoàng hôn kết hợp bữa tối và âm nhạc trên vịnh không thay thế tour ban ngày mà tạo thêm một “lớp chi tiêu” hoàn toàn mới trong khung giờ mà trước đây khách thường đã quay về khách sạn, với giá trị có thể gấp khoảng 5 lần một tour vịnh phổ thông.
“Khách không chỉ trả tiền cho bữa ăn mà trả cho không gian, cảm xúc, sự riêng tư và ký ức. Đó mới là hiệu quả cốt lõi của kinh tế đêm: không chỉ thu thêm tiền trong vài giờ mà khiến toàn bộ hành trình trở nên dài hơn, sâu hơn và đáng nhớ hơn”, ông Hà nói.
Năm nay, ngành du lịch Việt Nam đặt mục tiêu đột phá với việc đón 25 triệu lượt khách quốc tế và phục vụ 150 triệu lượt khách nội địa. Tổng doanh thu dự kiến đạt khoảng 1,1 triệu tỷ đồng.
Năm 2025, tổng thu từ khách du lịch đạt khoảng 1 triệu tỷ đồng, tăng 19% so với năm 2024 và cao hơn gần 38% so với năm 2019. Du lịch đóng góp trực tiếp gần 8,8% GDP và tạo khoảng 4,41 triệu việc làm, tương đương 8,5% tổng lực lượng lao động
Dù sản phẩm về đêm giữ chân được nhóm khách chi trả cao, nhưng nhiều mô hình kinh tế đêm lại manh mún. Từ kinh nghiệm nhiều năm phục vụ dòng khách quốc tế cao cấp, ông Hà đúc kết thành bốn nguyên tắc mà theo ông bất kỳ địa phương hay doanh nghiệp nào cũng có thể học hỏi và áp dụng.
Thứ nhất là bản sắc: sản phẩm đêm phải gắn chặt với di sản, câu chuyện văn hóa của chính điểm đến, để khách nhận ra ngay mình đang ở Việt Nam chứ không phải một trải nghiệm sang trọng có thể đặt ở bất kỳ quốc gia nào - điều mà một chợ đêm hay phố đi bộ na ná nhau ở nhiều nơi hiện nay chưa làm được.
Thứ hai là cá nhân hóa: khách quốc tế cao cấp sẵn sàng trả cao hơn không phải cho không gian đẹp, mà cho cảm giác được ghi nhớ tên, sở thích, nhu cầu riêng.
Thứ ba là tính trọn vẹn: khách cao cấp không muốn phải liên tục trả thêm cho từng dịch vụ nhỏ lẻ trong một buổi tối. Một hành trình được thiết kế liền mạch, minh bạch về chi phí ngay từ đầu sẽ giữ chân khách tốt hơn nhiều so với việc để họ tự chắp nối nhiều dịch vụ rời rạc.
Thứ tư là năng lực vận hành. Theo ông Hà, đây mới là yếu tố quyết định sự bền vững. Một ý tưởng đẹp nhưng thiếu tiêu chuẩn an toàn, quy trình phục vụ, nhân lực được đào tạo bài bản và kênh phân phối tới đúng thị trường khách quốc tế thì rất khó trở thành sản phẩm sống lâu dài, mà chỉ dừng ở một vài lần trình diễn đẹp mắt rồi thôi.
“Chúng ta không thiếu hoạt động về đêm, điều còn thiếu là những sản phẩm có chủ đề, có bản sắc, có tiêu chuẩn, được kể thành câu chuyện và đủ sức khiến khách tự nguyện ở lại thêm một đêm”, ông Hà nói.
Anh Nate - du khách Mỹ (Ảnh: Quốc Thái).
Vì sao kinh tế đêm vẫn dừng ở ăn uống, quán nhậu, chợ đêm?
Trao đổi với phóng viên Dân trí, TS Dương Đức Minh, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế và Du lịch, đặt vấn đề vì sao phần lớn kinh tế đêm Việt Nam đến nay vẫn quanh quẩn ở ăn uống, quán nhậu, chợ đêm, hàng rong, chưa hình thành được nhiều sản phẩm đủ sức kéo khách?
Theo ông Minh, nguyên nhân đầu tiên nằm ở chính bản chất của sản phẩm du lịch ban đêm: một món ăn có thể hình thành từ năng lực của một hộ kinh doanh, nhưng một trải nghiệm đủ sức hút cho cả điểm đến cần đồng thời có nội dung, không gian, con người, giao thông, ánh sáng, an toàn, thời gian hoạt động và khả năng vận hành lặp lại… Đây không chỉ là một sản phẩm, mà gần với một hệ thống dịch vụ theo thời gian và không gian.
Thực tế, những sản phẩm dựa trên văn hóa, nghệ thuật, di sản hay chăm sóc sức khỏe cần thời gian nghiên cứu, thử nghiệm và xây dựng thói quen tiêu dùng. Chi phí ban đầu nhìn thấy rõ trong khi quy mô nhu cầu tương lai khó dự báo, khiến nhà đầu tư thận trọng, một phản ứng hợp lý về mặt kinh tế chứ không hẳn là thiếu ý tưởng hay quyết tâm.
Việt Nam không thiếu văn hóa, ẩm thực, nghề thủ công hay những không gian sống giàu bản sắc. Nhưng để một giá trị văn hóa phục vụ khách đều đặn mỗi tối lúc 19 giờ , 20 giờ hay sau 22 giờ, cần thêm năng lực thiết kế trải nghiệm, nhân sự, tiêu chuẩn chất lượng và lịch vận hành ổn định, những thứ không tự nhiên mà có.
“Một dự án ban đêm quy mô lớn có vòng đời đầu tư dài, nhà đầu tư phải tính trước dòng khách, thời gian hoàn vốn, chi phí nhân công ca đêm, an ninh, phòng cháy và nhiều chi phí tuân thủ khác. Nếu phạm vi hoạt động, thời gian kinh doanh hay trách nhiệm của từng chủ thể chưa đủ ổn định để dự báo trong nhiều năm, thị trường sẽ tự cộng thêm một “phần bù rủi ro” vào quyết định đầu tư và khi phần bù này quá lớn, dòng vốn sẽ thận trọng hơn với những dự án quy mô lớn, thời gian thu hồi dài”, TS Minh phân tích.
Khách quốc tế cần nhiều chương trình, sản phẩm du lịch về đêm để có thể "móc hầu bao", chi tiêu nhiều hơn, ở lâu hơn tại các điểm đến của Việt Nam (Ảnh: Trinh Nguyễn).
Ông Minh cho rằng Việt Nam không phải chưa có gì, đã có nhiều phố đi bộ, chợ đêm, không gian biểu diễn sôi động - nhưng còn thiếu sự hội tụ đồng thời của các điều kiện trên trong cùng một không gian và khả năng duy trì ổn định qua nhiều năm. Như TPHCM hiện tại sẽ phù hợp với một “hành lang trải nghiệm đô thị ban đêm” - không nhất thiết là một công trình đơn lẻ, mà là một tuyến trải nghiệm nối từ không gian ven sông vào cuối chiều, sang ẩm thực, khu sáng tạo, mua sắm, chăm sóc sức khỏe rồi kết thúc ở những không gian hoạt động muộn. Giá trị kinh tế lớn nhất nằm ở khả năng mở rộng “giỏ tiêu dùng” của mỗi du khách trong một buổi tối.
“Đây chính là điều còn thiếu trong câu chuyện của anh Nate, khi trải nghiệm ban đêm của anh dừng lại ở một vài điểm rời rạc thay vì một hành trình liền mạch. Thước đo đúng cho một nền kinh tế ban đêm trưởng thành không phải là bao nhiêu người còn ở ngoài đường lúc 23 giờ, mà là mỗi giờ thành phố giữ được khách ở lại trong trạng thái an toàn, thuận tiện đã tạo thêm bao nhiêu tiêu dùng, việc làm và giá trị gia tăng”, chuyên gia của Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế và Du lịch dẫn chứng.
Những giải pháp để biến định hướng thành hành động
Nghị quyết 26-NQ/TW về phát triển du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới đã mở ra không gian phát triển mới. Theo ông Phạm Hà, việc cần làm lúc này là chuyển thành chương trình hành động theo tinh thần “5 rõ”: rõ việc, rõ người, rõ thời hạn, rõ nguồn lực, rõ kết quả - với năm nhóm giải pháp ưu tiên.
Trong đó, quy hoạch kinh tế đêm riêng cho từng điểm đến - xác định rõ khu vực hoạt động, phân khúc khách, sức chứa, thời gian vận hành và sản phẩm chủ lực, tránh tình trạng địa phương nào cũng làm một kiểu phố đi bộ, chợ đêm giống nhau.
Cần cơ chế một cửa và khung thử nghiệm có kiểm soát cho các mô hình mới như du thuyền đêm, lưu trú trên sông, show thực cảnh - cùng một bộ máy quản lý thực sự hoạt động về đêm, thay vì chỉ làm việc đến 17 giờ.
Đầu tư hạ tầng dùng chung: bến tàu, giao thông công cộng ban đêm… theo hướng nhà nước làm hạ tầng và luật doanh nghiệp đầu tư sản phẩm. Quản trị bằng dữ liệu lớn - đo được khách ở lại bao lâu, chi tiêu vào đâu, bao nhiêu việc làm được tạo ra…