Khai thác không gian ngầm, mũi tên trúng nhiều đích

TP.HCM đang trải qua những ngày mưa lớn, khi nhiều tuyến phố chìm trong nước, phơi bày sức chịu đựng ngày càng hạn chế của hạ tầng đô thị trung tâm. Tình trạng ngập kéo dài hàng thập niên, kéo theo ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường và nhiều bất tiện trong sinh hoạt thường ngày của người dân. Trong khi đó, quỹ đất khu vực trung tâm ngày càng chật hẹp, khiến các hoạt động kinh tế, xã hội, văn hóa và dịch vụ liên tục phải chen chúc trên mặt đất. Không gian công cộng từng nhiều lần bị đặt vào tình thế quá tải, khi các tuyến đường như Lê Lợi, Nguyễn Huệ được trưng dụng tổ chức hội chợ, triển lãm hoặc chương trình nghệ thuật. Những hoạt động này tạo thêm sức sống cho thành phố, nhưng cũng khiến giao thông bị ảnh hưởng và gây không ít bức xúc cho người dân. Xe cộ tràn xuống lòng đường, vỉa hè bị lấn chiếm, mỹ quan đô thị suy giảm, còn người đi bộ ngày càng thiếu những khoảng không thuận tiện. Từ khoảng hai thập niên trước, TP.HCM đã tính đến việc phát triển không gian ngầm để xây dựng bãi đậu xe, đường thương mại và các tuyến kết nối metro với trung tâm thương mại. Tuy nhiên, nhiều dự án chưa kịp triển khai đã đình trệ bởi thủ tục chồng chéo, hệ thống kỹ thuật ngầm phức tạp, bài toán hoàn vốn khó và hành lang pháp lý còn nhiều khoảng trống. Nhà đầu tư phải trải qua hàng loạt bước lập quy hoạch, xin ý kiến nhiều ngành, từ kiến trúc, giao thông đến tài nguyên, môi trường và phòng cháy chữa cháy. Quá trình chuẩn bị kéo dài làm tăng chi phí, trong khi những quy định chưa rõ ràng về quản lý không gian ngầm khiến doanh nghiệp nhìn thấy cơ hội nhưng vẫn thận trọng. Kết quả, nhiều công trình tiếp tục dồn lên mặt đất, dù khu vực trung tâm vốn đã chịu áp lực lớn từ dân cư, phương tiện và hoạt động thương mại. Theo Thanh Niên, yêu cầu mở ra những không gian tăng trưởng mới hiện trở nên cấp thiết đối với đô thị đầu tàu kinh tế cả nước. Trước thực tế đó, lãnh đạo TP.HCM đang thúc đẩy các cơ chế mới trong luật Phát triển đô thị, nhằm tháo gỡ điểm nghẽn và khai mở hiệu quả phần không gian dưới lòng đất. Thành phố đề xuất cho phép tích hợp nhiều chức năng, thay vì chỉ xây dựng bãi đỗ xe, để các dự án có thêm trung tâm thương mại và dịch vụ tổng hợp. Cách tiếp cận này được kỳ vọng giải bài toán tài chính, tạo nguồn thu đủ hấp dẫn để nhà đầu tư mạnh dạn tham gia các dự án quy mô lớn. Một đề xuất đáng chú ý khác là cắt giảm thủ tục hành chính, phân quyền mạnh hơn cho thành phố trong việc phê duyệt quy hoạch và loại bỏ những bước trung gian không cần thiết. Thành phố cũng đề xuất miễn tiền sử dụng không gian ngầm ở một độ sâu nhất định, chẳng hạn đến 15 m, nhằm giảm chi phí ban đầu cho nhà đầu tư. Nếu được triển khai phù hợp, các cơ chế này có thể rút ngắn thời gian chuẩn bị, giảm rủi ro pháp lý và biến ý tưởng không gian ngầm thành dự án thực tế. Lợi ích trước hết nằm ở khả năng giảm áp lực cho hạ tầng mặt đất, khi metro, đường đi bộ ngầm và bãi đỗ xe được tổ chức hợp lý bên dưới các khu vực đông đúc. Mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng, thường gọi là TOD, có thể giúp hành khách đi từ ga metro đến tòa nhà hoặc trung tâm thương mại qua hành lang ngầm. Nhờ đó, diện tích mặt đường được giải phóng, mật độ người sang đường giảm, các giao lộ bớt chịu áp lực và dòng phương tiện có thêm không gian lưu thông. Lưu lượng hành khách lớn tại các ga metro cũng có thể tạo nền tảng cho những đại lộ thương mại ngầm, với bán lẻ, ẩm thực và dịch vụ được tổ chức quanh các điểm trung chuyển. Những khu vực như Bến Thành, Lê Lợi có thể trở thành hình mẫu để kết nối giao thông, mua sắm và trải nghiệm đô thị trong cùng một không gian. Xa hơn, không gian ngầm còn có thể dành cho triển lãm nghệ thuật, sân khấu biểu diễn, sự kiện văn hóa, qua đó tạo nguồn thu, bổ sung sản phẩm du lịch và giúp TP.HCM sử dụng hiệu quả hơn quỹ đất hạn hẹp.