Những cuộc chạy đua tìm mua sách
Cuối tháng 8, chị Trần Thị Phương Thanh ở Long Biên (Hà Nội) xin nghỉ làm để đi tìm SGK lớp 5 cho con. Bộ sách chỉ còn thiếu vài cuốn, nhưng chị đi qua 5 nhà sách lớn vẫn không đủ. Nơi báo hết hàng, nơi hẹn trong tháng 9.
Đến hẹn, kệ vẫn trống. Cuối cùng, chị phải nhờ người thân ở Hưng Yên tìm mua rồi gửi xe khách lên Hà Nội.
Tình trạng khan hiếm cục bộ xuất hiện tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Nghệ An, Đắk Lắk, Gia Lai..., tập trung ở các lớp đầu cấp như 6, 10 và các lớp 2, 4, 5. Những cuốn tập 1 của Toán, Ngữ văn, tiếng Anh, Lịch sử và Địa lý thường xuyên rơi vào cảnh “cháy hàng”. Riêng tỉnh Đắk Lắk ghi nhận thiếu khoảng 2,3 triệu bản SGK, ngành giáo dục địa phương đề nghị Nhà xuất bản (NXB) Giáo dục Việt Nam điều chuyển sách từ nơi khác về.
Tại một số nhà sách, phụ huynh xếp hàng dài, thậm chí tràn ra khu vực giữ xe. Có nơi yêu cầu xuất trình giấy khai sinh hoặc giấy báo nhập học mới bán lẻ từng cuốn để hạn chế gom hàng.
Cơn sốt SGK sau khai giảng vẫn chưa “hạ nhiệt”. Ở thành phố Huế, sau khai giảng khoảng 21% học sinh toàn thành phố chưa có SGK bản in, tình trạng thiếu sách diễn ra ở nhiều cấp học, lớp học, trong đó lớp 12 thiếu nhiều nhất.
Khi không mua được sách chính thức, phụ huynh buộc phải tìm đường khác. Một trong những cách phổ biến là tải bản PDF rồi mang ra photocopy. Tại Trường tiểu học Giai Lạc 2 ở Nghệ An, nhà trường và giáo viên đã phải chủ động in tài liệu từ trên mạng theo danh mục của Bộ Giáo dục và Đào tạo để phục vụ dạy học tạm thời trong khi chờ sách giấy.
Nhưng giải pháp tình thế lại mở ra những vấn đề khác. Bản photocopy có thể lem, mờ, giấy mỏng. Với học sinh, đó không đơn thuần là câu chuyện đẹp hay xấu của một cuốn sách mà còn liên quan đến trải nghiệm học tập và tâm lý. Một số phụ huynh lo con mặc cảm khi sử dụng sách photocopy trong khi bạn bè có sách mới. Đáng lo hơn, khoảng trống nguồn cung chính thức còn tạo cơ hội cho sách giả, sách lậu và lừa đảo trực tuyến.
Một số đầu sách khan hiếm bị đẩy giá trên các sàn thương mại điện tử lên 2-6 lần giá bìa. Cuốn Mỹ thuật lớp 1 có giá bìa 8.800 đồng được ghi nhận có gian hàng rao bán 35.000 đồng.
Vì sao sách giáo khoa khan hiếm?
Theo báo cáo của NXB Giáo dục Việt Nam, đến ngày 9/9 đã phát hành 235,6 triệu bản SGK và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, riêng Thành phố Hồ Chí Minh được cung ứng 24,5 triệu bản, tương đương khoảng 98% nhu cầu đăng ký ban đầu. NXB Giáo dục Việt Nam khẳng định năng lực sản xuất đủ đáp ứng nhu cầu cả nước.
Vậy những cuốn sách đang ở đâu? Nghịch lý của mùa khai giảng năm nay nằm ở chỗ “đủ” trên toàn hệ thống không đồng nghĩa với “có” trong tay học sinh. Sách không thiếu về tổng lượng, nhưng đứt gãy ở những điểm phân phối, đúng lúc nhu cầu mua lẻ tăng vọt.
Một chi tiết giải thích khá rõ nghịch lý ấy: khoảng 80-90% SGK được phân phối qua trường học, trong khi nhà sách chỉ nhập một phần nhỏ để phục vụ mua bổ sung. Khi dòng sách qua trường học chậm hoặc phụ huynh chưa nhận được sách, lượng người mua lập tức dồn xuống nhà sách - một kênh vốn không được thiết kế để gánh toàn bộ nhu cầu của thị trường.
Đằng sau một cuốn sách không đến đúng lúc là cả một quy trình có độ trễ. Việc mua giấy, vật tư và lựa chọn nhà in phải thực hiện theo các quy định về đấu thầu, có thể kéo dài nhiều tháng.
Đại diện NXB Giáo dục Việt Nam cho biết, NXB chủ yếu tổ chức in theo số lượng đăng ký từ các địa phương và không dễ duy trì một lượng tồn kho lớn làm “bộ đệm”. Khi nhu cầu thực tế vượt dự báo, nhất là sát ngày khai giảng, việc in bổ sung không thể lập tức bù vào khoảng trống.
Trong khi đó, nhu cầu lại biến động mạnh. Việc nhiều địa phương triển khai chính sách miễn phí, hỗ trợ hoặc cho mượn sách khiến một bộ phận gia đình chờ chính sách trước khi đăng ký mua. Khi sách hỗ trợ chưa kịp về, phụ huynh mới đồng loạt tìm mua bên ngoài. Cùng lúc, nhu cầu mua hai bộ - một bộ để lớp, một bộ ở nhà - cũng tăng cao hơn dự báo.
Biến động dân số càng làm bài toán khó hơn. Thành phố Hồ Chí Minh sau hợp nhất có hơn 2 triệu học sinh, chiếm hơn 10% tổng số học sinh cả nước. Với quy mô này, chỉ cần dự báo nhu cầu ở một số địa bàn không sát thực tế, việc điều phối sách cũng có thể gặp áp lực lớn.
NXB Giáo dục Việt Nam cho biết nhu cầu mua hai bộ sách tăng, thông tin về bộ sách thống nhất chưa đến kịp với tất cả phụ huynh; hoạt động thu mua sách số lượng lớn để làm từ thiện tại các đô thị cũng có thể làm nguồn hàng bán lẻ tại chỗ nhanh chóng cạn hơn.
Từ “chữa cháy” đến xây lại chuỗi cung ứng
Trước mắt, với tinh thần cấp SGK cần được xử lý như một bài toán điều phối nguồn hàng, không để phụ huynh tiếp tục tự xoay xở, trong tháng 9, NXB Giáo dục Việt Nam dự kiến in bổ sung khoảng 17 triệu bản SGK, sách bài tập theo nhu cầu thực tế, đồng thời điều chuyển sách từ nơi còn dư về các điểm thiếu.
Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu các địa phương đối chiếu lại số đăng ký với nhu cầu thực tế, xác định chính xác SGK còn thiếu theo từng lớp, từng môn và phối hợp đưa sách thẳng đến trường, giảm các khâu trung gian.
Trong lúc chờ nguồn sách mới, học liệu điện tử miễn phí và sách cũ còn phù hợp được huy động làm “cầu nối”, để việc học không phải dừng lại vì thiếu sách. Học sinh chưa có đủ sách cũng không bị phê bình hay xử lý trong những tuần đầu năm học.
Nhưng nếu chỉ in thêm khi thiếu, mùa khai giảng năm sau rất dễ lại bắt đầu bằng một cuộc chạy đua khác. Bài toán căn cơ nằm ở cách dự báo và tổ chức nguồn cung.
Theo nhiều chuyên gia, cần có một “bộ đệm” cho thị trường, phải xây dựng kho dự trữ chiến lược tương đương 5-10% sản lượng hằng năm, đủ để ứng phó khi nhu cầu thực tế vượt dự báo mà không phải chờ một quy trình bổ sung kéo dài. Song song là thống nhất thời hạn chốt nhu cầu: các trường hoàn thành đăng ký trước 31/5, để NXB có thời gian sản xuất và phân phối xong trước tháng 7.
Điều này cũng đòi hỏi một cách quản trị khác: dữ liệu nhu cầu phải đi trước dòng sách. Địa phương cần chốt số lượng sớm, NXB phải nhìn thấy nhu cầu thực tế đủ xa để lập kế hoạch in, còn hệ thống phân phối phải có khả năng điều chuyển nhanh giữa các địa bàn. Với một mặt hàng thiết yếu có quy mô hàng chục triệu học sinh, không thể đợi đến khi kệ sách trống mới bắt đầu tìm nguồn bù.
Về dài hạn, giải pháp được đặt ở cấp độ chính sách: đẩy nhanh lộ trình cấp miễn phí SGK trên toàn quốc giai đoạn 2029-2030, theo hướng Nhà nước mua sách từ NXB và phân bổ về thư viện trường học để học sinh mượn. Khi SGK trở thành nguồn học liệu dùng chung thay vì món hàng phải mua mới mỗi năm, áp lực lên thị trường bán lẻ sẽ giảm, đồng thời tăng khả năng tái sử dụng.
Mới đây, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đã yêu cầu quản lý SGK như một mặt hàng thiết yếu, đặc thù, đặt mục tiêu cung ứng đầy đủ, kịp thời và quản lý chặt giá bán. Từ tình trạng thiếu sách cục bộ, Phó Thủ tướng chỉ đạo rà soát toàn bộ chuỗi từ dự báo nhu cầu, đặt hàng, sản xuất, dự trữ đến phát hành, phân phối, đồng thời xây dựng phương án dự phòng, không để phụ thuộc hoàn toàn vào đơn đặt hàng của các đại lý trung gian. Trước mắt, Bộ Giáo dục và Đào tạo phải xác định nơi thiếu, nơi dư để điều chuyển, in bổ sung; các đại lý công khai điểm bán còn hàng, kênh đặt hàng; tổ phản ứng nhanh được lập để tiếp nhận phản ánh, điều phối sách tới các điểm nóng.
Về lâu dài, NXB Giáo dục Việt Nam được yêu cầu rà soát hệ thống đại lý, cơ chế dự trữ, phát hành và các yếu tố hình thành giá, giảm chi phí trung gian. Bộ Công thương đồng thời rà soát cạnh tranh trong mạng lưới phân phối, xử lý nếu có vi phạm.
Sau những kệ SGK trống, bài toán lúc này không còn là in thêm bao nhiêu, mà là đưa đúng cuốn sách đến đúng học sinh, đúng lúc.
NXB Giáo dục Việt Nam cho biết, đã đề nghị các Sở Giáo dục và Đào tạo rà soát đến từng học sinh, từng tên sách, từng tập còn thiếu, gửi số liệu trước 11 giờ ngày 12/9. Trên cơ sở đó, NXB sẽ cung ứng bổ sung trong thời gian sớm nhất.
Quỳnh Nga