Đánh thức hồn di sản
Từ ngày 10 đến 12/10, nhân dịp lễ hội Katê của đồng bào Chăm, xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa tổ chức lễ hội Gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I năm 2026. Giữa không gian làng nghề, đôi tay các nghệ nhân thoăn thoắt nhào nặn đất sét, những chiếc bình, chiếc chum dần thành hình hòa cùng tiếng trống ghi-năng, paranưng và điệu múa truyền thống, đưa du khách bước vào thế giới văn hóa Chăm đậm đà bản sắc.
Với người dân Bàu Trúc, gốm là sản phẩm thủ công còn lưu giữ ký ức cộng đồng, tri thức dân gian và kỹ nghệ được trao truyền qua nhiều thế hệ. Năm 2022, Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Sự ghi danh ấy là niềm tự hào, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại.
Theo Bí thư Đảng ủy xã Ninh Phước Nguyễn Hữu Tuấn, lễ hội không chỉ tôn vinh nghề gốm mà còn giới thiệu chiều sâu văn hóa của vùng đất, nơi hội tụ nhiều giá trị đặc sắc như nghề dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp, âm nhạc, vũ điệu, tín ngưỡng và lễ hội truyền thống của đồng bào Chăm.
Một trong những điểm nhấn là lễ mở đền Pô Klaong Car, tưởng nhớ công đức ngài Pô Klong Can, vị tổ nghề gốm. Từ không gian linh thiêng ấy, câu chuyện về nghề tiếp tục được kể bằng những trải nghiệm sống động: du khách tự tay tạo hình sản phẩm cùng nghệ nhân, tìm hiểu nghề dệt thổ cẩm, khám phá địa phương bằng công nghệ thực tế ảo. Những trò chơi dân gian như kéo co, đẩy gậy, đội lu múc nước, bịt mắt đập niêu cũng góp phần đưa di sản đến gần hơn với công chúng.
Đặc biệt, chương trình nghệ thuật “Hồn gốm Bàu Trúc” tái hiện đời sống văn hóa Chăm qua tiếng trống, làn điệu dân ca Ponai và những điệu múa “Hồn gốm Bàu Trúc”, “Sắc màu thổ cẩm Mỹ Nghiệp”. Di sản không còn hiện diện đơn thuần trong những câu chuyện quá khứ mà sống động giữa cộng đồng, qua âm thanh, sắc màu và sự giao hòa giữa nghệ nhân với du khách.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Ninh Phước Quảng Thúc Đoan, Trưởng Ban tổ chức lễ hội, cho biết địa phương mong muốn giới thiệu những sản phẩm gốm độc đáo cùng câu chuyện về nghề, về người thợ và hành trình gìn giữ bản sắc. Qua đó, thế hệ trẻ thêm hiểu, thêm yêu nghề truyền thống, tiếp nối di sản của cha ông.
Đưa di sản thành nguồn lực du lịch
Với những người gắn bó cùng đất và lửa, mỗi sản phẩm gốm không chỉ kết tinh công sức lao động mà còn chứa đựng tri thức dân gian, kỹ năng thủ công và tình yêu nghề được bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Ông Phú Hữu Minh Thuần, Giám đốc Hợp tác xã Gốm Chăm Bàu Trúc, cho biết, lễ hội là dịp để nghệ nhân, hợp tác xã và các cơ sở sản xuất quảng bá sản phẩm, kết nối thị trường, đồng thời mở rộng không gian trải nghiệm cho du khách. Mỗi cuộc gặp gỡ du khách, tạo cơ hội tiêu thụ sản phẩm, đồng thời giúp câu chuyện văn hóa ẩn sau từng món gốm được lan tỏa rộng rãi.
Đến từ Đồng Nai, chị Nguyễn Thị Mây bày tỏ ấn tượng trước sự phong phú của không gian văn hóa Ninh Phước, từ nghề gốm, nghề dệt thổ cẩm đến âm nhạc, múa truyền thống và hệ thống đền tháp. Theo chị, nếu được tổ chức và khai thác hợp lý, những giá trị ấy sẽ tạo nên sức hấp dẫn riêng cho du lịch địa phương.
Tuy nhiên, để di sản thật sự trở thành nguồn lực phát triển, lễ hội cần được nối dài bằng chiến lược bảo tồn và xây dựng sản phẩm du lịch bền vững. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Quốc Anh, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Ninh Thuận (cũ) cho rằng, cần bảo tồn làng gốm Bàu Trúc theo mô hình “bảo tàng sống”, trong đó nghệ nhân, không gian làng nghề và quy trình làm gốm truyền thống là những giá trị cốt lõi.
Cùng với đó, cần kết nối Bàu Trúc với làng dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp và các điểm đến lân cận, hình thành chuỗi trải nghiệm văn hóa liên hoàn, phát triển du lịch cộng đồng. Đây là hướng đi giúp nâng cao chất lượng trải nghiệm, kéo dài thời gian lưu trú, tăng mức chi tiêu của du khách, đồng thời tạo thêm thu nhập cho nghệ nhân và người dân.
“Ninh Phước có lợi thế về tài nguyên văn hóa, nhưng để biến tiềm năng thành giá trị kinh tế, địa phương cần đầu tư bài bản vào xây dựng sản phẩm, quảng bá và liên kết với doanh nghiệp lữ hành. Quan trọng hơn, phát triển du lịch phải song hành với bảo tồn, tránh để nghề truyền thống bị thương mại hóa, mai một bản sắc”, ông Phan Quốc Anh bày tỏ.
Từ một lễ hội tôn vinh nghề gốm, Bàu Trúc gợi mở hướng đi rộng hơn trong hành trình kết nối di sản với du lịch của Khánh Hòa. Di sản chỉ thật sự sống khi được trao truyền, được trải nghiệm và mang lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng gìn giữ nó. Khi nghệ nhân có sinh kế ổn định, người trẻ nhìn thấy tương lai từ nghề của cha ông, những sản phẩm kết tinh từ đất và lửa sẽ tiếp tục kể câu chuyện văn hóa Chăm, góp phần tạo sức hấp dẫn riêng cho du lịch địa phương.
NGUYỄN TRUNG - HỮU THUẦN