Các chuyên gia nhận định những tác động kéo dài trong bối cảnh sau đại dịch Covid-19, sự bùng nổ mạng xã hội, chuyển đổi số và xu hướng giáo dục AI trong nhà trường đang làm ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần của trẻ em.
Chăm sóc sức khỏe tâm thần học sinh, mâu thuẫn giữa nhu cầu và đáp ứng
Theo đó, nhu cầu hỗ trợ về mặt tâm lý, cảm xúc của các em cũng đa dạng như: định hướng tương lai, phòng ngừa bạo lực, an toàn số… Tuy nhiên, nguồn lực để giúp đỡ trẻ em, đặc biệt trong môi trường học đường ở TP.HCM đang còn nhiều khoảng trống.
Đó là lý do Hội Khoa học tâm lý - giáo dục TP.HCM và Hội Bảo vệ quyền trẻ em TP.HCM cùng tổ chức Save the Children, Saigon Children's Charity CIO tổ chức hội thảo "Chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em trong bối cảnh mới" vào ngày 22.9.
PGS-TS Đinh Phương Duy - Chủ tịch Hội Khoa học tâm lý - giáo dục TP.HCM chia sẻ tại hội thảo
Ảnh: Phan Diệp
TS Giang Thiên Vũ, Tổng thư ký Hội Khoa học tâm lý - giáo dục TP.HCM cho biết tỷ lệ bất ổn sức khỏe tâm thần ở học sinh TP.HCM khá cao. Theo kết quả khảo sát trên 409 học sinh (từ 12-18 tuổi) của đơn vị, cho thấy 38,5% học sinh vượt ngưỡng bất ổn sức khỏe tâm thần (tỷ lệ khoảng 4/10 học sinh có dấu hiệu bất ổn).
Các biểu hiện nổi bật nhất gồm căng thẳng, mệt mỏi (37%) và suy giảm niềm tin vào bản thân (34,6%). Tỷ lệ này tương đồng và kéo dài so với một khảo sát của hội đã thực hiện năm 2023, phản ánh các tác động hỗ trợ hiện nay vẫn mang tính cục bộ, chưa đồng bộ.
Sự chưa đồng bộ còn thể hiện bởi mâu thuẫn giữa kết quả khảo sát với người lớn và trẻ em trong cùng một trường. Có 96,2% người lớn cho rằng trường có phòng tư vấn và 100% cho rằng nhà trường tạo điều kiện hỗ trợ tâm lý cho các em.
"Tuy nhiên, học sinh thụ động trong việc tìm kiếm sự trợ giúp. Có 74,6% học sinh chưa từng chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ tâm lý; 61% học sinh chưa từng tiếp cận dịch vụ tư vấn tâm lý tại trường hoặc tìm kiếm hỗ trợ bên ngoài", TS Thiên Vũ trình bày.
TS Phan Thị Cẩm Giang, Trưởng ngành Tâm lý học, Trường đại học Quốc tế Sài Gòn (SIU) đặt vấn đề, liệu đội ngũ nhân sự tâm lý học đường đang còn những "điểm nghẽn" chưa được tháo gỡ.
TS Phan Thị Cẩm Giang tại hội thảo
Ảnh: Phan Diệp
Một là mâu thuẫn giữa đào tạo và thực tế. Hầu hết các trường đại học tại TP.HCM đều đào tạo ngành tâm lý học và công tác xã hội học đường, nhưng các đơn vị vẫn liên tục báo thiếu nhân lực.
Hai là có nhiều bất cập từ việc phân công kiêm nhiệm. Cụ thể là một số trường phân công giáo viên bộ môn sang kiêm nhiệm làm tư vấn tâm lý, chưa có đầy đủ chuyên môn.
Trẻ tìm đến ai khi gặp vấn đề, ai có thể giúp trẻ?
Trong khi nhiều chuyên gia, đại biểu tại hội thảo nhấn mạnh đến vai trò, năng lực của đội ngũ chuyên viên tư vấn tâm lý học trường, TS.Nguyễn Hữu Long, Giám đốc đào tạo ngành Tâm lý học, Trường đại học Mở TP.HCM chia sẻ góc nhìn khác khá thú vị.
Từ dữ liệu từ một khảo sát thực tế trên 700 học sinh THPT tại TP.HCM, TS Long cho biết tiêu chí hàng đầu khi chọn người chia sẻ của trẻ là không quá quan tâm đến bằng cấp hay vị trí công tác của thầy cô. Yếu tố quyết định nhất là sự thân tình, cảm giác yêu quý và tin tưởng.
Đó là thầy/cô giáo mà các em hay trò chuyện, thân thiết nhất. Sau đó mới đến cán bộ/chuyên viên làm công tác tham vấn tâm lý trong trường học và thứ 3 là giáo viên chủ nhiệm.
TS.Nguyễn Hữu Long và các chuyên gia, đại biểu trong hội thảo
Ảnh: Phan Diệp
TS Long rút ra, vị trí nhân sự làm công tác hỗ trợ tâm lý cho trẻ nên căn cứ vào năng lực thực hiện nhiệm vụ và sự kết nối thực tế, không nên quá cứng nhắc phụ thuộc vào quy định bằng cấp.
Không nên bắt buộc toàn bộ giáo viên phải đi học đào tạo chuyên sâu về tâm lý. Chỉ cần giáo viên thực hiện tốt công việc hiện tại và duy trì sự tin tưởng với học sinh đã là kênh hỗ trợ rất tốt.
Chuyên gia này nhấn mạnh cần tập trung vào "tâm thần khỏe mạnh" và "sự an lành của trẻ", không nên chờ đến khi học sinh phát sinh vấn đề hay bệnh lý rồi mới hỗ trợ.
Ông Nguyễn Lữ Gia – Quản lý chương trình, Tổ chức Save the Children đề xuất mô hình "Tôi hỗ trợ bạn tôi" trong chăm sóc sức khỏe tâm thần và tâm lý xã hội cho học sinh.
Ông Gia trình bày mô hình "Tôi hỗ trợ bạn tôi"
Ảnh: Phan Diệp
"Mô hình này trẻ em và thanh thiếu niên sẽ được nâng cao năng lực nhận biết, hỗ trợ và kết nối bạn đồng trang lứa khi gặp khó khăn về tâm lý - xã hội. Mục tiêu không phải để trẻ đóng vai trò là chuyên gia mà để các em lắng nghe, trấn an và kết nối bạn bè đến nguồn hỗ trợ phù hợp, đồng thời bảo vệ bản thân. Từ đó, tạo môi trường học đường an toàn, thân thiện và giàu cảm thông", ông Gia nói.
PGS-TS Đinh Phương Duy - Chủ tịch Hội Khoa học tâm lý - giáo dục TP.HCM cho rằng, chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em không chỉ là trách nhiệm của nhà trường hay gia đình, mà cần sự chung tay của cả xã hội trong một mạng lưới bảo vệ đa tầng. Quan trọng nhất là tạo ra một không gian an toàn, nơi trẻ em được lắng nghe, được tin tưởng để tự tin chia sẻ và đồng hành cùng bạn bè.