Khảo sát di tích tuyến phòng thủ có 2 điều đặc biệt dưới chân đèo Hải Vân

Ngày 9/9, bà Nguyễn Thị Anh Thi, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng, cùng các nhà khoa học và khảo cổ đã khảo sát thực địa tại trạm Nam Chơn, đồn Chơn Sảng. Cuộc khảo sát tập trung vào việc bảo vệ, nghiên cứu và phát huy giá trị hai di tích nằm dưới chân đèo Hải Vân, thuộc phường Hải Vân. Đây là những công trình từng giữ vai trò quan trọng trong hệ thống phòng thủ, kiểm soát tuyến đường thiên lý nối kinh thành Huế với vùng đất phía Nam. Tiến sĩ Phạm Văn Triệu, Viện Khảo cổ học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nhận định khu di tích có vị trí đặc biệt trong lịch sử. Theo ông, trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng vừa kết nối không gian kinh thành Huế với phía Nam, vừa bảo vệ một vị trí giao thông chiến lược qua Hải Vân. Điểm đáng chú ý hơn, hai công trình còn giữ được tương đối rõ những dấu tích gốc, cho thấy mức độ nguyên vẹn hiếm thấy trong hệ thống di tích nhà Nguyễn. Các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh tính bản địa, thể hiện qua kỹ thuật xây dựng, vật liệu sử dụng và quy mô cấu trúc hoàn toàn do người Việt thực hiện. Bên cạnh đó, di tích mang tính lưỡng dụng rõ rệt, khi vừa có thành cao để phòng thủ, vừa có hào sâu tạo lớp bảo vệ bên ngoài. Tiến sĩ Phạm Văn Triệu cho biết đây là di tích duy nhất còn tồn tại trong hàng trăm công trình nhà Nguyễn từng được xây dựng dọc đất nước, từ Lạng Sơn đến Cà Mau. Những dấu tích hiện còn giúp giới nghiên cứu hình dung rõ hơn cách tổ chức phòng thủ, xây dựng công trình và kiểm soát tuyến giao thông Bắc Nam thời Nguyễn. Tại trạm Nam Chơn, các hố khai quật đã làm lộ tương đối rõ bờ thành, hào thành, những lớp kè đá cùng dấu tích kiến trúc ở khu vực trung tâm. Khu vực phía Tây Bắc còn phát hiện dấu tích cổng và con đường dẫn vào di tích, với nhiều vật liệu xây dựng gồm gạch và ngói. Tại đồn Chơn Sảng, kết quả khai quật bước đầu đã xác định mặt bằng kiến trúc trung tâm, gồm Chính điện, Tiền điện, các cấp nền và hệ thống bậc đá. Hai trạm gác cũng được nhận diện, góp phần làm rõ hơn chức năng phòng thủ, quan sát và kiểm soát không gian của công trình dưới chân đèo. Đáng chú ý, các nhà khảo cổ phát hiện một phù điêu bằng đá sa thạch, thể hiện vị thần ngồi trong tư thế thiền, có thể thuộc văn hóa Chămpa. Phù điêu này được nhận định có niên đại trước thế kỷ XIX, thậm chí có khả năng thuộc thế kỷ VIII, qua đó mở thêm hướng nghiên cứu về lịch sử khu vực. Tại trạm Nam Chơn, tổng cộng 904 hiện vật đã được phát hiện, với niên đại trải dài từ thời Trần đến thời Nguyễn. Đồn Chơn Sảng cũng ghi nhận 60 di vật, bổ sung nguồn tư liệu quan trọng cho việc tìm hiểu lịch sử, khảo cổ và kỹ thuật xây dựng truyền thống. Ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng, đánh giá trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng là những công trình quan trọng của tuyến phòng thủ Đà Nẵng thời Nguyễn. Theo ông, đây từng là các đồn tiền tiêu, giữ vai trò như cánh cổng kiểm soát tuyến đường thiên lý Bắc Nam qua khu vực Hải Vân. Ông đề xuất nghiên cứu phục hồi một đoạn đường thiên lý nối từ Hải Vân Quan đến hai di tích, phục vụ tham quan và tìm hiểu văn hóa lịch sử. Tiến sĩ Phạm Văn Triệu kiến nghị tiếp tục nghiên cứu, khai quật, bảo tồn, đồng thời xây dựng khu di tích thành công viên kết hợp du lịch với giáo dục lịch sử văn hóa. Bà Nguyễn Thị Anh Thi yêu cầu bảo vệ nguyên trạng những dấu tích khảo cổ đã phát lộ, chỉ tiếp tục khai quật sau khi hoàn thiện đầy đủ hồ sơ, thủ tục theo quy định. Lãnh đạo thành phố cũng yêu cầu các sở, ngành hoàn thiện phương án nghiên cứu, xác định phạm vi, diện tích và hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp thành phố trong tháng 9. Việc bảo tồn, theo bà Thi, phải dựa trên kết quả nghiên cứu khoa học, không làm ảnh hưởng yếu tố gốc và tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật. Kết quả bước đầu cho thấy hai di tích vẫn lưu giữ tương đối rõ các thành phần cấu trúc cốt lõi, phản ánh giá trị lịch sử và khảo cổ đặc biệt. Nếu được bảo vệ đúng cách, trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng có thể trở thành điểm đến giúp công chúng hiểu sâu hơn về phòng thủ, giao thông và văn hóa Việt Nam thời Nguyễn.