Làn sóng phụ huynh Hà Nội đồng loạt phản ứng về những khay cơm bán trú “lèo tèo”, giao chậm trễ đến gần 13 giờ trưa ngay đầu năm học mới, sau đó Thường trực Thành ủy Hà Nội yêu cầu kiểm tra, một lần nữa đẩy bữa ăn học đường vào tâm điểm dư luận. Xử lý từng vi phạm là cần thiết, nhưng câu hỏi căn bản vẫn còn đó: Bữa ăn ở trường phải bảo đảm điều gì cho mỗi đứa trẻ và rốt cuộc ai chịu trách nhiệm?
Mỗi ngày, hàng triệu học sinh học hai buổi hoặc bán trú ăn tại trường. Với nhiều em, đây là một trong những bữa ăn chính, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, sự phát triển và thói quen dinh dưỡng. Những năm qua, bữa ăn học đường được quan tâm hơn, từ tổ chức bếp ăn, công khai thực đơn, kiểm soát nguồn thực phẩm đến hỗ trợ học sinh vùng khó khăn. Nhưng những phản ánh về suất ăn ít, thực phẩm chưa tương xứng với mức đóng góp, thậm chí sự cố an toàn thực phẩm, vẫn khiến phụ huynh lo lắng.
Một khay cơm học đường có thể chỉ vài chục nghìn đồng, nhưng đặt lên bàn cân năng lực quản trị, phía sau đó là sức khỏe của trẻ, tiền của gia đình hoặc ngân sách và trách nhiệm của nhiều chủ thể.
Ở nơi này, cha mẹ đóng tiền. Ở nơi khác, ngân sách hỗ trợ một phần hoặc toàn bộ. Có trường tự tổ chức bếp, có trường thuê doanh nghiệp cung cấp suất ăn. Cách làm có thể khác nhau, nhưng quyền lợi của trẻ không nên thay đổi theo người trả tiền.
Lâu nay chúng ta quan tâm nhiều đến an toàn thực phẩm. Điều đó cần thiết, nhưng không xảy ra ngộ độc mới chỉ là ngưỡng an toàn thấp nhất. Một suất ăn có thể an toàn mà vẫn thiếu dinh dưỡng, quá ít so với nhu cầu hoặc giá trị thực tế không tương xứng với khoản tiền bỏ ra.
Bữa ăn học đường cần được nhìn rộng hơn, từ an toàn thực phẩm sang chất lượng dinh dưỡng và sự phát triển của học sinh. Trẻ ở từng độ tuổi cần bao nhiêu năng lượng, các nhóm chất cân đối thế nào, khẩu phần ra sao cần có hướng dẫn đủ rõ. Thực đơn giữa các vùng có thể khác nhau, nhưng yêu cầu căn bản đối với sức khỏe của trẻ thì không thể tùy nghi.
Có chuẩn mới đánh giá được suất ăn có hợp lý. Công khai thực đơn vẫn chưa đủ nếu cha mẹ không biết khẩu phần thực tế và chất lượng nguyên liệu.
Tiền ăn cũng phải được quản lý theo nguyên tắc rõ ràng: phụ huynh đóng thì phải giải trình với phụ huynh; ngân sách chi thì phải giải trình về hiệu quả sử dụng tiền của Nhà nước.
Một bữa ăn học đường liên quan đến nhà trường, đơn vị cung cấp, bếp ăn, phụ huynh, cơ quan y tế và ngành giáo dục. Nếu trách nhiệm bị chia nhỏ ra, khi có vấn đề lại dễ xuất hiện câu hỏi: cuối cùng ai chịu trách nhiệm?
Nguyên tắc phải rõ: quyền đến đâu, trách nhiệm đến đó. Ai có quyền lựa chọn nhà cung cấp, ký hợp đồng, thu hoặc sử dụng tiền và quyết định cách tổ chức bữa ăn thì phải chịu trách nhiệm tương xứng.
Công điện 64/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 13/9/2026 giao UBND cấp xã lựa chọn, ký hợp đồng suất ăn, nhà trường trực tiếp giám sát. Hiệu trưởng không thể hằng ngày kiểm từng mớ rau, miếng thịt, con cá nhưng phải tổ chức được hệ thống để biết thực phẩm đến từ đâu, ai kiểm tra khi giao nhận và xử lý thế nào khi có bất thường.
Phụ huynh cần được tham gia giám sát nhưng không thể thay cho trách nhiệm của nhà trường và cơ quan quản lý. Thực đơn, định lượng, giá suất ăn, đơn vị cung cấp cần được công khai. Kiểm tra đột xuất, đối chiếu thực đơn với khẩu phần thực tế nên trở thành việc bình thường.
Xa hơn là vấn đề công bằng. Điều kiện kinh tế giữa các gia đình và địa phương còn khác nhau nên chưa thể có cùng một mức chi cho mọi bữa ăn. Nhưng chính sách phải hướng tới việc không để hoàn cảnh gia đình hay nơi trẻ sinh sống quyết định quá lớn đến chất lượng bữa ăn ở trường. Hỗ trợ ngân sách cần ưu tiên nhóm yếu thế, vùng khó khăn và bảo đảm đồng tiền thật sự đi vào khẩu phần của trẻ.
Sau cùng, thước đo của chính sách vẫn nằm ở bữa ăn đứa trẻ nhận được mỗi ngày. Các em cần được ăn ngon, đủ chất, an toàn. Khi một đứa trẻ ngồi vào bàn ăn ở trường với cảm giác yên tâm, vui vẻ và ấm áp như trong một bữa cơm gia đình có cha mẹ bên cạnh, chính sách bữa ăn học đường mới thật sự chạm tới mục đích của nó.
Một khay cơm nhìn thì nhỏ, nhưng phía sau là sức khỏe một thế hệ, công bằng giáo dục, tiền của gia đình, ngân sách và năng lực quản trị của nhà trường. Vì vậy, bữa ăn học đường không thể chỉ được bảo đảm bằng niềm tin mà phải có chuẩn rõ ràng, có thể kiểm chứng.
Nguồn tiền có thể từ gia đình, cũng có thể từ ngân sách công, nhưng dù từ đâu, điều quan trọng nhất vẫn là: ai chịu trách nhiệm để mỗi đứa trẻ được ăn đủ, ăn sạch và ăn tử tế ở trường?
TS Hoàng Ngọc Vinh