Trên cánh đồng lúa ở Tràm Chim, Đồng Tháp, những luống lúa OM18 được gieo theo hàng thay vì sạ dày như trước. Rơm rạ sau thu hoạch không bị đốt mà được giữ lại, cày vùi xuống đất. Người nông dân cũng không còn chờ đến khi sâu bệnh xuất hiện dày mới phun thuốc.
Với ông Bùi Quang Sang, Tổ trưởng Tổ hợp tác Lúa Sếu Tràm Chim, đó là những thay đổi không dễ bắt đầu. Bởi trước khi nhìn thấy những con số về năng suất hay lợi nhuận, ông và những người cùng làm đã phải vượt qua nỗi lo quen thuộc của người trồng lúa: giảm giống, giảm phân, giảm thuốc liệu có giảm cả năng suất?
Từ nỗi lo trên ruộng lúa
Ông Sang là người khởi đầu mô hình sản xuất lúa sinh thái tại ấp Tân Công Sính, xã Tràm Chim. Những ngày đầu đưa giống OM18 xuống 4,5ha ruộng theo phương thức mới, ông không khỏi trăn trở.
“Bà con mình quen tay rải phân hóa học, cứ thấy lúa chớm bệnh là xịt thuốc bảo vệ thực vật cho nhanh. Giờ bảo giảm lượng giống, cắt giảm phân vô cơ, không đốt rơm rạ mà cày vùi xuống đất, nói thật là ai cũng lo”, ông Sang nhớ lại.
Cái khó của mô hình không chỉ nằm ở việc thay đổi một vài thao tác trên đồng ruộng. Đó còn là thay đổi thói quen đã hình thành qua nhiều vụ mùa.
Thay vì sạ tới 120kg giống/ha, ông Sang áp dụng phương pháp kéo hàng, lượng giống giảm còn 80kg/ha, tức giảm hơn 33%.
Phân bón vô cơ giảm 54%, thay vào đó là 344kg phân hữu cơ/ha. Rơm rạ sau thu hoạch được tận dụng, cày vùi xuống đất thay vì đốt.
Số lần phun thuốc bảo vệ thực vật từ 7 lần giảm còn 4 lần/vụ. Muốn giảm thuốc, người trồng phải thường xuyên thăm đồng, phát hiện sớm dịch bệnh.
Ông Sang cùng các thành viên tổ hợp tác thực hiện những thay đổi ấy với sự đồng hành của chính quyền địa phương và các cơ quan chuyên môn.
Ông Nguyễn Văn Tuấn, Quyền Trưởng phòng Khoa học, công nghệ, nông nghiệp và môi trường xã Tràm Chim, cho biết mô hình hướng đến giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ hệ sinh thái vùng đệm Vườn Quốc gia Tràm Chim và phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững.
Trong quá trình cày, vùi rơm rạ, chuyên gia phối hợp với nông dân kiểm soát nước, không để ruộng bị ngập trong thời gian vùi rơm rạ nhằm hỗ trợ phân hủy.
Từng việc một, cách làm mới được đưa vào ruộng lúa.
Một vụ lúa và những phép tính
Đến khi thu hoạch, câu trả lời không còn nằm ở sự lo lắng ban đầu.
Theo số liệu của UBND xã Tràm Chim, năng suất lúa trong mô hình đạt 6.110kg/ha, cao hơn ruộng ngoài mô hình 110kg/ha.
Chi phí sản xuất giảm xuống còn gần 28 triệu đồng/ha, thấp hơn ruộng ngoài mô hình gần 1,4 triệu đồng/ha. Lượng giống ít hơn, phân vô cơ giảm, số lần phun thuốc giảm cũng kéo theo chi phí giảm.
Sản phẩm lúa sinh thái của Tổ hợp tác Lúa Sếu Tràm Chim được doanh nghiệp đồng hành thu mua với giá cao hơn 300 đồng/kg so với thị trường, gắn với hoạt động tham quan, trải nghiệm du lịch sinh thái.
Tính tổng thể, lợi nhuận ông Sang thu về đạt gần 14,8 triệu đồng/ha, cao hơn phương thức sản xuất truyền thống 3,95 triệu đồng/ha, tương đương mức tăng 36,5%.
Với người nông dân, những con số ấy có ý nghĩa cụ thể hơn nhiều lời vận động thay đổi cách làm. Giảm đầu vào nhưng năng suất không giảm; chi phí thấp hơn trong khi sản phẩm có thêm giá trị từ liên kết với doanh nghiệp.
Ông Huỳnh Văn Minh Cảnh, Phó Chủ tịch UBND xã Tràm Chim, cho biết địa phương sẽ tiếp tục hỗ trợ kỹ thuật, làm cầu nối để tháo gỡ khó khăn cho nông dân, hướng tới hình thành vùng lúa sinh thái quy mô từ 500ha trở lên vào năm 2030.
Không chỉ là chuyện của hạt lúa
Ở Tràm Chim, câu chuyện thay đổi cách trồng lúa còn liên quan đến một không gian rộng hơn cánh đồng.
Vùng sản xuất nằm trong vùng đệm Vườn Quốc gia Tràm Chim. Vì vậy, việc giảm phân vô cơ, giảm thuốc bảo vệ thực vật, tận dụng rơm rạ và kiểm soát nước trong ruộng không chỉ tác động đến chi phí sản xuất.
Ông Lê Chí Thiện, Phó Giám đốc Sở NN&MT Đồng Tháp, nhìn nhận mô hình đang hướng tới ba giá trị: nông dân tăng lợi nhuận, những tác động đến hệ sinh thái từng bước được đo lường và doanh nghiệp có cơ sở duy trì liên kết.
Ở góc độ bảo tồn, ông Đoàn Văn Nhanh, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn, Vườn Quốc gia Tràm Chim, cho biết chương trình phục hồi lúa sinh thái là một hợp phần trong đề án phát triển của tỉnh.
Theo ông Nhanh, sau nhiều năm canh tác với mật độ cao và sử dụng nhiều hóa chất, một số vùng đã đối mặt với tình trạng suy thoái đất đai và suy giảm tính đa dạng sinh học nông nghiệp.
Trong quá trình triển khai mô hình, ông Nhanh cho biết đơn vị ghi nhận một số loài động thực vật, trong đó có chim nước, chim di cư, sếu đầu đỏ và cá bản địa, bắt đầu quay trở lại tìm kiếm nguồn thức ăn và sinh sống.
Những thay đổi trên ruộng vì thế được đặt trong một câu chuyện lớn hơn: làm thế nào để sản xuất nông nghiệp mà không làm nghèo đi môi trường sống xung quanh.
Từ một cánh đồng nhìn ra phía trước
Rơm rạ được giữ lại thay vì đốt. Phân hữu cơ được đưa trở lại ruộng. Lượng giống và phân vô cơ giảm. Người trồng dành nhiều thời gian hơn để thăm đồng nhằm giảm số lần sử dụng thuốc bảo vệ thực vật.
Những việc ấy, xét riêng lẻ, đều không phải thay đổi quá lớn. Nhưng với người đã quen cách làm cũ, chúng đòi hỏi phải bắt đầu lại từ chính thói quen của mình.
Vụ lúa đầu tiên cho thấy năng suất không giảm, chi phí thấp hơn và lợi nhuận cao hơn phương thức sản xuất truyền thống. Tổ hợp tác cũng có thêm doanh nghiệp đồng hành trong tiêu thụ sản phẩm.
Mục tiêu 500ha vào năm 2030 đồng nghĩa với việc cách làm bắt đầu trên 4,5ha phải được duy trì, mở rộng và thuyết phục thêm nhiều người nông dân.
Trên những cánh đồng Tràm Chim, câu hỏi vì thế không chỉ còn là trồng được bao nhiêu tấn lúa. Đó còn là cách người nông dân có thể lấy đi từ đất ít hơn, trả lại cho đất nhiều hơn, nhưng vẫn sống được bằng chính ruộng lúa của mình.