Xây dựng môi trường yêu thương, tôn trọng trẻ
Theo Tiến sĩ Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học tâm lý giáo dục Việt Nam, để thực hiện tốt công tác bảo vệ trẻ em, cần xây dựng môi trường yêu thương, trong đó trẻ được lắng nghe và tôn trọng. Môi trường này cần có sự tham gia đồng bộ của gia đình, nhà trường và cộng đồng.
Một trong những quan niệm cần thay đổi là suy nghĩ cha mẹ có quyền quyết định mọi việc và áp đặt mọi điều đối với con cái. Trẻ em không chỉ là đối tượng thụ động, phụ thuộc vào người lớn mà còn là những chủ thể có quyền tham gia, đóng góp ý kiến và đưa ra quyết định phù hợp với độ tuổi, khả năng nhận thức.
Bên cạnh nâng cao nhận thức, người lớn cần được trang bị kỹ năng lắng nghe và giao tiếp với trẻ em. Các chương trình trao đổi kinh nghiệm, tư vấn, hướng dẫn và tập huấn dành cho cha mẹ, người chăm sóc trẻ là những hoạt động cần thiết, góp phần điều chỉnh nhận thức và hành vi ứng xử trong gia đình.
Việc tôn trọng tiếng nói của trẻ cũng cần được tiếp nối trong nhà trường và trở thành một phần của quá trình giáo dục. Giáo viên có thể không đồng tình với quan điểm của học sinh, nhưng cần tránh chế giễu, xúc phạm hoặc bác bỏ ý kiến một cách áp đặt. Việc ghi nhận suy nghĩ, giải thích những điểm chưa phù hợp và định hướng nhận thức thông qua đối thoại sẽ giúp học sinh cảm nhận được sự tôn trọng.
Một môi trường học đường dân chủ cần tạo điều kiện để học sinh tham gia đóng góp ý kiến về những vấn đề phù hợp với năng lực, sở thích và nguyện vọng. Giáo viên cần quan tâm đến sự khác biệt giữa các em, tránh phân biệt đối xử vì những suy nghĩ hoặc lựa chọn không giống số đông.
Sự tham gia của học sinh không chỉ thể hiện qua việc phát biểu trong lớp mà còn thông qua các hoạt động tập thể, xây dựng nội quy, trao đổi về phương pháp học tập và đóng góp ý kiến đối với môi trường học đường. Khi được tham gia thực chất, học sinh có cơ hội rèn luyện kỹ năng giao tiếp, hợp tác, giải quyết vấn đề và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Thay đổi cách lắng nghe, chấm dứt áp đặt
Thực tế, trong nhiều gia đình, cha mẹ vẫn có xu hướng quyết định thay con với suy nghĩ mình có nhiều kinh nghiệm hơn và hiểu điều gì là tốt nhất. Trẻ có thể bị so sánh với bạn bè, anh chị em; bị ngắt lời khi đang trình bày suy nghĩ hoặc chỉ được hỏi ý kiến mang tính hình thức mà không nhận được sự phản hồi thực chất.
Đáng lo ngại, mắng chửi, đánh phạt vẫn được một số cha mẹ, người chăm sóc xem là cách giáo dục con. Khi mỗi lần bày tỏ suy nghĩ đều có nguy cơ dẫn đến tranh cãi, trách phạt, trẻ có thể lựa chọn im lặng để tránh xung đột. Người lớn có thể cho rằng con đã biết nghe lời, nhưng sự im lặng không đồng nghĩa với việc trẻ đồng tình hay vấn đề đã được giải quyết.
Một biểu hiện khác là cha mẹ vẫn hỏi ý kiến con nhưng chỉ chấp nhận những câu trả lời phù hợp với mong muốn của mình. Khi quyết định đã được định sẵn, việc hỏi han khó giúp trẻ cảm nhận được rằng mình thực sự có tiếng nói trong gia đình.
Chuyên gia tâm lý Hồng Hương, Thư viện Lưu trú thuộc Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho rằng, để thúc đẩy sự tham gia của trẻ, trước hết cha mẹ cần thay đổi cách lắng nghe. Thay vì vội vàng phán xét đúng, sai, người lớn nên đặt những câu hỏi mở, tạo điều kiện để trẻ trình bày đầy đủ suy nghĩ, giải thích lý do và chia sẻ cảm xúc. Lắng nghe không có nghĩa là đồng ý với mọi đề xuất của con. Điều quan trọng là trẻ cảm nhận được ý kiến của mình được ghi nhận và xem xét nghiêm túc.
Theo bà Hương, khi con nói “Con không thích” hoặc “Con muốn làm cách khác”, cha mẹ có thể nghĩ rằng trẻ đang chống đối. Tuy nhiên, đôi khi các em chỉ đang cố gắng diễn đạt mong muốn nhưng chưa biết cách nói để người lớn thấu hiểu. Thay vì lập tức yêu cầu con nghe lời, cha mẹ có thể hỏi: “Vì sao con muốn như vậy?”. Hãy để trẻ nói hết suy nghĩ, kể cả khi điều các em đưa ra chưa thực sự hợp lý. Qua đó, người lớn có thể hiểu nguyên nhân, mong muốn của con trước khi đưa ra lời giải thích hoặc quyết định.
“Lắng nghe không có nghĩa là chiều con. Trẻ có thể đưa ra lựa chọn chưa phù hợp, chưa lường hết hậu quả hoặc chưa hiểu điều kiện thực tế của gia đình. Cha mẹ vẫn cần hướng dẫn và đặt ra giới hạn. Nếu không thể đáp ứng mong muốn của con, hãy nói rõ lý do. Trẻ có thể không vui với quyết định cuối cùng, nhưng ít nhất biết rằng ý kiến của mình đã được cân nhắc”, chuyên gia tâm lý Hồng Hương chia sẻ.
Điều này cũng đòi hỏi người lớn phải thay đổi cách ứng xử. Cha mẹ khó có thể yêu cầu con bình tĩnh khi tranh luận nếu bản thân thường xuyên quát mắng mỗi khi nghe điều trái ý. Tương tự, trẻ khó hình thành thói quen tôn trọng người khác nếu thường xuyên bị chế giễu, so sánh hoặc phủ nhận cảm xúc.
Theo các chuyên gia, tôn trọng quyền tham gia của trẻ không đồng nghĩa với việc người lớn từ bỏ vai trò định hướng hoặc để trẻ tự quyết định mọi việc. Điều quan trọng là bảo đảm sự cân bằng giữa quyền được bày tỏ ý kiến của trẻ với trách nhiệm bảo vệ, chăm sóc và hướng dẫn của cha mẹ, thầy cô và người chăm sóc.
Tiếng nói của trẻ không nhất thiết phải bắt đầu từ những diễn đàn lớn hay các quyết định quan trọng. Đôi khi, sự tự tin của trẻ được hình thành từ những điều bình dị: cha mẹ kiên nhẫn lắng nghe con nói hết một câu, thầy cô tôn trọng những ý kiến khác biệt và người lớn lựa chọn giải thích thay vì áp đặt.
Khi được lắng nghe và phản hồi một cách nghiêm túc, trẻ sẽ có thêm niềm tin để chia sẻ suy nghĩ, bày tỏ nguyện vọng và tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần thiết. Đây cũng là nền tảng để các em hình thành sự tự tin, biết tôn trọng người khác và phát triển những kỹ năng xã hội cần thiết trong quá trình trưởng thành.
HÀ MY