Thanh tra Chính phủ vừa ban hành kết luận thanh tra về hoạt động kinh doanh xăng dầu tại 260 doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu, gồm 23 thương nhân đầu mối và 237 thương nhân phân phối.
Cơ quan thanh tra đã chuyển hồ sơ đến Bộ Công an để điều tra nhiều vụ việc có dấu hiệu hình sự, đồng thời chỉ ra hàng loạt vi phạm hành chính với quy mô lớn.
Thanh tra Chính phủ phát hiện hàng loạt vi phạm trong kinh doanh xăng dầu
ẢNH: T.N
188 doanh nghiệp xăng dầu "có dấu hiệu găm hàng"
Một trong những bất cập được Thanh tra Chính phủ nhấn mạnh là cơ chế cho phép thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối mua bán xăng dầu với nhau (gọi tắt là mua bán ngang). Đặc biệt là mua bán ngang giữa các thương nhân phân phối.
Số liệu báo cáo cho thấy mua bán ngang là phương thức phổ biến của toàn hệ thống với 253/260 doanh nghiệp (chiếm 97%), với gần 7.760 giao dịch, sản lượng khoảng 34 tỉ lít, giá trị khoảng 573.777 tỉ đồng.
Cơ quan thanh tra đánh giá, việc các doanh nghiệp mua bán ngang lòng vòng với nhau làm tăng chi phí chiết khấu ở khâu trung gian khoảng 46.779 tỉ đồng. Một số doanh nghiệp còn lợi dụng cơ chế này để mua bán hóa đơn, trốn thuế, mua bán xăng dầu lậu, xăng dầu không rõ nguồn gốc...
Kết luận thanh tra cũng chỉ ra 58/260 doanh nghiệp có dấu hiệu vi phạm điều kiện kinh doanh xăng dầu về cửa hàng, hệ thống phân phối và kho.
182/260 doanh nghiệp (chiếm 70%) có dấu hiệu không duy trì mức dự trữ xăng dầu bắt buộc tối thiểu theo quy định, bị xử phạt 120 - 140 triệu đồng đối với thương nhân đầu mối, riêng thương nhân phân phối chưa có chế tài.
Trong khi đó, 188/260 doanh nghiệp (chiếm 72%) có một hoặc nhiều ngày trong tháng 3.2026 có tồn kho xăng dầu vượt 150% lượng tồn kho trung bình của 3 tháng liền kề trước đó; dấu hiệu của hành vi găm hàng; bị xử phạt 20 - 30 triệu đồng, tước quyền sử dụng giấy phép kinh doanh, chứng chỉ hành nghề 3 - 6 tháng.
Giải trình vi phạm, các doanh nghiệp cho biết lượng tồn kho nhiều là do phải mua lô hàng lớn để bảo đảm nguồn cung, thời gian tàu neo chờ kéo dài dẫn đến hàng về ồ ạt vào một thời điểm, hoặc phải nhận hàng theo hợp đồng đã ký trước đó, hoặc phụ thuộc vào nhu cầu tiêu thụ xăng dầu trong nước…
Kết luận thanh tra do Tổng Thanh tra Chính phủ Nguyễn Quốc Đoàn ký ban hành
ẢNH: BÁO THANH TRA
15 doanh nghiệp chưa nộp ngân sách 6.500 tỉ
Vẫn theo kết luận, Thanh tra Chính phủ xác định có 2 doanh nghiệp là thương nhân đầu mối có dấu hiệu kê khai thiếu số tiền khoảng 40 tỉ đồng thuế bảo vệ môi trường.
12 doanh nghiệp là thương nhân đầu mối có dấu hiệu kê khai không đúng đối tượng với tổng số tiền khoảng 3.226 tỉ đồng (công ty mẹ kê khai, nộp thay các chi nhánh, công ty con; hoặc thương nhân đầu mối bán ra kê khai, nộp thay cho thương nhân đầu mối mua vào).
Cùng đó, 15 doanh nghiệp là thương nhân đầu mối và các chi nhánh, công ty con chưa nộp ngân sách nhà nước với số tiền khoảng 6.500 tỉ đồng, gồm tiền nợ thuế bảo vệ môi trường khoảng 3.869 tỉ đồng và tiền chậm nộp khoảng 2.110 tỉ đồng.
Những hạn chế nêu trên có một phần nguyên nhân do quy định về kê khai, nộp thuế bảo vệ môi trường chưa thống nhất. Khi có nhiều giao dịch giữa các công ty trong hệ thống đầu mối sẽ khó xác định sản lượng đã chịu thuế, có nguy cơ thất thu, trùng thu, nợ đọng, chiếm dụng tiền thuế bảo vệ môi trường.
Thanh tra Chính phủ còn phát hiện 1 doanh nghiệp trích lập và chi sử dụng sai kỳ tính quỹ bình ổn giá so với kỳ điều chỉnh giá với số tiền khoảng 6,63 tỉ đồng (đến nay đã nộp khắc phục).
20 doanh nghiệp là thương nhân đầu mối thực hiện việc trích lập, chỉ sử dụng quỹ không theo quy định mà trích lập, chi sử dụng tại thời điểm lập hóa đơn bán hàng, để được chi quỹ với số tiền khoảng 2.209 tỉ đồng, mặc dù lượng xăng dầu chưa tiêu thụ.
Theo cơ quan thanh tra, những hạn chế nêu trên có một phần nguyên nhân do quy định về sản lượng trích lập, chi quỹ bình ổn giá chưa thống nhất và chưa có quy định cụ thể về phương pháp tính sản lượng để trích lập, chỉ sử dụng.
Kiến nghị nghiên cứu chấm dứt quỹ bình ổn giá
Từ các nội dung đã nêu, Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng chỉ đạo Bộ Công thương cùng Bộ Tài chính hạn chế tối đa hoặc chỉ cho phép duy trì số ít thương nhân phân phối ở các địa bàn kinh tế cần thiết; sắp xếp lại khâu phân phối để giảm chi phí trung gian, tập trung nguồn lực cho thương nhân đầu mối và mạng lưới đại lý, cửa hàng bán lẻ.
Cùng đó, cho phép các đại lý, cửa hàng được mua từ nhiều thương nhân đầu mối đảm bảo tính cạnh tranh và đảm bảo nguồn cung có giá phù hợp.
Cơ quan thanh tra cũng kiến nghị xây dựng cơ chế giá xăng dầu vận hành theo thị trường có sự quản lý của Nhà nước; nghiên cứu bãi bỏ cơ chế Nhà nước công bố giá cơ sở.
Đồng thời, duy trì và nâng cao mức dự trữ bắt buộc đối với thương nhân đầu mối; tăng cường dự trữ quốc gia thông qua hệ thống kho, bể có dung tích lớn.
Đặc biệt là nghiên cứu chấm dứt quỹ bình ổn giá hiện hành, thay bằng dự trữ quốc gia, dự trữ bắt buộc tại thương nhân đầu mối, chính sách thuế và các công cụ điều tiết khác…