Dương Quá là nhân vật rất đặc biệt trong tiểu thuyết Kim Dung - Ảnh:
Một trong những môn võ công thú vị nhất trong thế giới võ hiệp của Kim Dung là Ám nhiên tiêu hồn chưởng, bộ chưởng pháp gắn liền với những năm tháng tương tư Tiểu Long Nữ của Dương Quá, phát huy đến cảnh giới tối cao trong trạng thái đau khổ, cô độc.
Môn võ lạ lùng nhất truyện Kim Dung
"Ám nhiên tiêu hồn giả, duy biệt nhi dĩ hỹ" (người đau khổ đến vậy, chỉ có thể do nỗi đau ly biệt mà thôi) là bối cảnh tạo nên tên gọi của môn võ độc đáo nhất bộ tiểu thuyết Thần Điêu Đại Hiệp, do Dương Quá sáng tạo nên trong 16 năm chờ đợi Tiểu Long Nữ.
Trong nguyên tác, bộ chưởng pháp này lần đầu xuất hiện khi Dương Quá giao đấu với Chu Bá Thông, đấu ngang tay với Đại phục ma quyền trong Cửu âm chân kinh của "Lão ngoan đồng".
Kim Dung viết, Dương Quá tạo nên môn võ công này khi đứng trước bờ biển, ruột gan giằng xé vì nỗi nhớ người yêu, rồi vung tay đá chân loạn xạ, tạo nên uy lực kinh hồn. Dương Quá sững người khi thấy chưởng pháp của mình mạnh mẽ đến vậy, rồi từ đó nghiên cứu sáng tạo nên một môn võ công lạ lùng bậc nhất giang hồ, bao gồm tổng cộng 17 chiêu thức.
Điểm đặc biệt của Ám nhiên tiêu hồn chưởng là yếu tố cảm xúc. Dương Quá tạo nên bộ chưởng pháp này trong tâm trạng đau khổ, và cũng chỉ thi triển đến uy lực tối cường trong tâm trạng đau khổ.
Cũng vì vậy, trong trận quyết đấu cuối cùng với Kim Luân Pháp vương, Dương Quá lại không thể phát huy sở trường của bộ chưởng pháp, vì tâm trạng khi đó vẫn còn lâng lâng hạnh phúc sau cuộc trùng phùng với Tiểu Long Nữ.
Phải đến tận lúc sinh tử quan đầu, lo lắng nguy cơ bỏ mạng, Dương Quá mới dần dẫn dụ tâm cảnh đến trạng thái hữu hiệu nhất của Ám nhiên tiêu hồn chưởng, rồi lật ngược tình thế.
Có lẽ hầu hết độc giả khi đọc đến đây đều cho rằng tâm trí Kim Dung đã bay bổng quá mức, tạo nên một môn võ hoàn toàn không có cơ sở.
Trí tưởng tượng của Tra Lương Dung tiên sinh là vô cùng vô tận, nhưng điều khiến thế giới võ hiệp của ông đầy tính mê hoặc lại chính là tính logic đằng sau đó.
Ám nhiên tiêu hồn chưởng chắc chắn không có thật, nhưng nguyên lý Kim Dung sáng tạo nên môn võ này lại là một đề tài khoa học đầy hấp dẫn. Hàng nhiều thập niên qua, các nhà nghiên cứu thần kinh học của Trung Quốc đã tìm cách chứng minh mối liên hệ giữa cảm xúc và hiệu suất thi đấu.
Cảm xúc chi phối hiệu suất làm việc
Vũ Chí Hồng, giáo sư tâm lý học của Đại học Bắc Kinh, từng bỏ nhiều năm trời để chứng minh quan điểm của Kim Dung.
Theo ông, nguyên lý Ám nhiên tiêu hồn chưởng dựa trên một giả định khoa học thần kinh có cơ sở: cảm xúc đau khổ làm tăng tính đột phá, còn cảm xúc lâng lâng hạnh phúc đôi khi lại có hại.
Khoa học chưa chứng minh trực tiếp được rằng đau khổ làm cú đấm mạnh hơn. Tuy nhiên, những nghiên cứu về sinh lý, sáng tạo và sự tập trung cho thấy cảm xúc khó chịu đôi khi có lợi cho một nhiệm vụ, trong khi cảm giác hạnh phúc có thể gây bất lợi.
Nỗi đau tinh thần có tác động đo được lên cơ thể. Nghiên cứu đăng trên Psychosomatic Medicine năm 2023 khảo sát 59 người mất người thân trong vòng một năm: sau cuộc phỏng vấn 10 phút gợi lại mất mát, huyết áp tâm thu tăng trung bình 21,1 mmHg, tâm trương tăng 8,1 mmHg.
Dương Quá sáng tạo nên Ám nhiên tiêu hồn chưởng trong trạng thái đau khổ - Ảnh: IHEIMA
Kết quả xác nhận phản ứng sinh lý mạnh mẽ khi nỗi đau được khơi lại, nhưng không chứng minh sức mạnh cơ bắp tăng.
Với sự sáng tạo, cảm xúc tiêu cực đôi khi tạo điều kiện cho những ý tưởng khác thường. Trong thí nghiệm tuyển 96 người trẻ, đăng trên Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts năm 2008, người tham gia nhận phản hồi "đậu" hoặc "rớt" trong một cuộc phỏng vấn giả lập, hoặc thực hiện nhiệm vụ không có người đánh giá.
Sau đó nhóm "rớt" tạo ra những tranh ghép được các nghệ sĩ chấm sáng tạo hơn; kết quả còn phụ thuộc đặc điểm sinh học của từng người. Đây là bằng chứng về sáng tạo nghệ thuật sau trải nghiệm bị bác bỏ, chưa thể suy rộng sang đột phá chiến thuật.
Một nghiên cứu trên Human Brain Mapping năm 2025 bổ sung góc nhìn từ yếu tố thần kinh. Nhóm Radwa Khalil tuyển 28 sinh viên xem video có nội dung buồn và trung tính, rồi nghĩ ra công dụng khác thường cho đồ vật; dữ liệu điện não cuối cùng gồm 26 người.
Kết quả cho thấy những người sau khi xem video nội dung buồn lại có nhiều chất liệu độc đáo của ý tưởng hơn so với người xem video trung tính.
Kết luận phần nào: tâm trạng buồn, đau khổ chắc chắn không thể giúp cơ bắp mạnh mẽ hơn, cú đấm chuẩn xác hơn, nhưng lại có thể tạo nên yếu tố kích thích não bộ, tăng cường các ý tưởng mới mẻ.
Nghiên cứu thăm dò năm 2016 trên 38 nam vận động viên bóng đá, karate và taekwondo minh họa điều đó. Sau khi được gợi cảm xúc buồn, nhóm tham gia cải thiện điểm bài kiểm tra động tác lặp lại nhanh và chính xác.
Bản phim của Cổ Thiên Lạc, Lý Nhược Đồng - Ảnh: BAIDU
Ở chiều ngược lại, hạnh phúc nhiều có thể đi cùng sự sao nhãng. Hai khảo sát của Mark Allen và cộng sự, đăng trên European Journal of Sport Science năm 2013, nghiên cứu cầu thủ bóng đá bán chuyên và vận động viên sinh viên. Người tham gia báo cáo gián đoạn tập trung nhiều hơn khi có mức hạnh phúc cao, trong khi cảm giác hào hứng lại liên hệ với ít gián đoạn hơn.
Như vậy, những trạng thái thường được gọi chung là “vui” có thể liên hệ khác nhau với khả năng tập trung.
Niềm vui còn có thể ảnh hưởng việc đánh giá bản thân. Thí nghiệm của Philipp Koellinger và Theresa Treffers trên PLOS ONE năm 2015, với 213 người, cho thấy món quà bất ngờ gây niềm vui có thể dẫn đến đánh giá quá tự tin trong một nhiệm vụ không liên quan.
Điều này phần nào gây ra trạng thái chủ quan, sao nhãng khi thực hiện nhiệm vụ, nhìn chung là không có lợi.
Tất nhiên, những nghiên cứu ở trên chỉ nhằm lý giải phần nào một số lợi ích mà cảm giác "đau khổ" mang đến, cũng như một số mặt trái của cảm giác vui vẻ, hạnh phúc.
Nhưng ít nhất những nghiên cứu này cho thấy Kim Dung không hoàn toàn "bịa ra" một môn võ phi thực tế, thiếu tính logic.
Người thợ may giỏi võ có thật, được Kim Dung biến thành cao thủ Võ ĐangVõ Đang thất hiệp là một trong những hình tượng nhân vật nổi bật nhất của tiểu thuyết Kim Dung. Và ít ai ngờ, một nhân vật trong đó lại có thật ngoài đời, và thực sự nổi tiếng về trình độ võ thuật.