Khoảng trống Patriot và sức ép phòng thủ của Ukraine trước mùa đông

Giữa tháng 10, bầu trời Ukraine đối diện khoảng trống phòng không ngày càng rõ. Các nguồn tin quân sự và ngoại giao phương Tây cho biết kho tên lửa đánh chặn của hệ thống Patriot, phương tiện gần như duy nhất có khả năng đối phó hiệu quả với tên lửa đạn đạo của Nga, đã giảm xuống mức cực kỳ thấp.

Theo Washington Post, đến ngày 7/10, Ukraine chỉ còn khoảng 10 quả; sau các đợt tập kích tiếp theo, số lượng còn lại chỉ còn “vài quả” hoặc gần như cạn kiệt. Hậu quả thể hiện ngay trong các cuộc tấn công: phần lớn tên lửa đạn đạo trong một số đợt tập kích gần đây không bị đánh chặn.

Tình hình này không chỉ là vấn đề kỹ thuật quân sự. Nó phản ánh sự đứt gãy trong chuỗi cung ứng vũ khí tinh vi, sự cạnh tranh toàn cầu về đạn dược phòng không, và những tính toán chính trị phức tạp giữa Washington, Kiev và các thủ đô châu Âu khi mùa đông 2026-2027 đang đến gần.

Kho đạn Patriot gần cạn và sự sụt giảm nguồn cung từ Mỹ

Hệ thống Patriot (đặc biệt biến thể PAC-3) từ lâu được coi là “lá chắn” then chốt bảo vệ các đô thị lớn, hạ tầng năng lượng Ukraine trước tên lửa đạn đạo Iskander-M và các loại tên lửa tầm xa khác của Nga. Chi phí cao (hơn 4 triệu USD mỗi quả) và thời gian sản xuất dài (có thể tới 2-3 năm) khiến nguồn cung luôn hạn hẹp trên toàn cầu. Cuộc xung đột liên quan Iran và nhu cầu bảo vệ lực lượng Mỹ cùng đồng minh ở Trung Đông đã làm cạn kiệt kho dự trữ nhanh hơn.

Tổng thống Volodymyr Zelensky nhiều lần xác nhận tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng hệ thống phòng thủ Patriot. Trong các phát biểu và phỏng vấn giữa tháng 10, ông Zelensky thừa nhận Ukraine không còn là ưu tiên hàng đầu nhận tên lửa Patriot.

Dưới thời chính quyền Tổng thống Donald Trump, Mỹ chuyển sang cơ chế bán (thay vì viện trợ miễn phí như thời cựu Tổng thống Joe Biden) và nguồn cung hiện chỉ khoảng 12 quả/tháng, tương đương khoảng 1/4 mức trước đây. Tổng thống Zelensky cũng chỉ ra rằng một số lô đạn đã được các đồng minh châu Âu thanh toán qua cơ chế PURL (Danh sách yêu cầu ưu tiên của Ukraine) của NATO vẫn chưa được Mỹ phê duyệt đầy đủ. Ông nhấn mạnh đây không phải là vấn đề kỹ thuật.

Báo Washington Post và các nguồn thân cận với chính quyền Kiev mô tả việc giao hàng qua cơ chế PURL trở nên thất thường từ tháng 5. Một quan chức Ukraine cho biết “không ai có thể chắc chắn hay đảm bảo một lô hàng sẽ thực sự đến”. Trong khi đó, Bộ Quốc phòng Mỹ khẳng định chính sách không thay đổi và chương trình vẫn hoạt động. Sự khác biệt trong cách diễn giải này phản ánh mức độ căng thẳng ngoại giao hiện nay.

Mỹ từng cảnh báo có thể hạn chế bán vũ khí, chia sẻ tình báo nếu Ukraine tiếp tục các đợt tập kích sâu vào cơ sở năng lượng Nga, nhất là nhà máy lọc dầu. Ông Zelensky đề xuất một thỏa thuận đổi: Kiev tạm dừng tấn công hạ tầng dầu diesel của Nga để đổi lấy thêm đạn Patriot bảo vệ các cơ sở của mình. Tuy nhiên, theo ông, phía Mỹ chủ yếu muốn Ukraine ngừng tấn công chứ chưa cam kết bổ sung đạn dược tương ứng.

Nga đẩy mạnh tập kích chiến lược vào hạ tầng năng lượng

Theo Reuters, trong bối cảnh kho tên lửa phòng thủ Patriot ngày càng mỏng đi, quân đội Nga gia tăng cường độ tấn công bằng kết hợp tên lửa hành trình, tên lửa đạn đạo và UAV Geran. Mục tiêu chính nhắm vào là hệ thống năng lượng: nhà máy điện, trạm biến áp, mạng lưới truyền tải.

Theo số liệu của Ukraine, từ giữa tháng 7 đến giữa tháng 10, có hàng trăm cuộc tấn công của Nga nhắm vào các cơ sở năng lượng. Chỉ riêng tuần sau khi Tổng thống Trump công bố ý tưởng ngừng bắn năng lượng, Nga đã thực hiện 76 cuộc tấn công vào lĩnh vực này.

Đêm ngày 14/10 và các ngày tiếp theo, các đợt tập kích của Nga nhằm vào nhà máy điện quanh Kiev và hạ tầng ở Kharkov gây thiệt hại nặng nề đối với Ukraine, khiến hàng trăm nghìn hộ dân rơi vào tình trạng mất điện. Đêm ngày 18-19/10, Nga tiếp tục phóng hàng loạt tên lửa đạn đạo và hơn 260 UAV, làm hư hại ít nhất 28 trạm biến áp và nhiều cơ sở khác, khiến khoảng 550.000 hộ mất điện trên nhiều tỉnh. Tỷ lệ đánh chặn tên lửa đạn đạo giảm rõ rệt do thiếu PAC-3.

Từ góc nhìn chuyên gia Nga, các cuộc tấn công này được trình bày là nhằm làm suy yếu khả năng chiến đấu và chuỗi cung ứng của Ukraine. Nga phủ nhận hoặc giảm nhẹ thiệt hại từ các đòn đáp trả của Ukraine vào cơ sở năng lượng của mình, đồng thời nhấn mạnh quyền tự vệ. Dù vậy, các nhà phân tích phương Tây chỉ ra rằng chiến dịch mùa đông nhằm vào lưới điện có thể tạo áp lực xã hội và chính trị lớn hơn lên Kiev so với các cuộc tấn công trên mặt trận thông thường.

Châu Âu tìm giải pháp tạm thời và dài hạn

Trước tình trạng khẩn cấp, Tổng thống Zelensky kêu gọi Liên minh châu Âu cung cấp gấp khoảng 300 tên lửa Patriot để vượt qua mùa đông. Ông nhấn mạnh nhu cầu không thể chỉ dựa vào từng lô nhỏ 2-10 quả mỗi lần. Một cơ chế được thảo luận là “hoán đổi”: các nước có sẵn Patriot (như Hy Lạp ước tính khoảng 200 quả PAC-2, một số sắp hết hạn sử dụng sau 23 năm; Tây Ban Nha cũng có kho) chuyển ngay cho Ukraine, sau đó nhận lại từ sản xuất tương lai của Mỹ hoặc châu Âu.

Tuy nhiên, đến giữa tháng 10/2026, cả Hy Lạp và Tây Ban Nha đều thể hiện sự thận trọng. Thủ tướng Hy Lạp Kyriakos Mitsotakis khẳng định nước này sẽ hỗ trợ Ukraine nhưng không làm suy yếu khả năng phòng thủ của chính mình trong bối cảnh địa chính trị Địa Trung Hải. Tây Ban Nha đã cung cấp một số lượng nhỏ trước đó nhưng chưa cam kết chuyển số lượng lớn. Các quan chức NATO và EU thúc giục, song quyết định cuối cùng thuộc về từng quốc gia thành viên, vì việc chuyển giao vẫn cần sự chấp thuận của Mỹ với tư cách là nước sản xuất.

Cùng với đó, châu Âu và Ukraine đẩy nhanh dự án FREYJA - một hệ thống phòng thủ chống tên lửa đạn đạo mang tính châu Âu hơn, do công ty Ukraine Fire Point dẫn dắt phối hợp với nhiều đối tác (Đan Mạch, Pháp, Đức, Italy, Hà Lan, Na Uy, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Anh…). Mục tiêu là tạo ra giải pháp chi phí thấp hơn, sản xuất số lượng lớn hơn, giảm phụ thuộc vào Patriot của Mỹ. Tổng thống Zelensky bày tỏ hy vọng hệ thống có thể tiến tới thử nghiệm và hoạt động sớm, dù các mốc thời gian (cuối năm 2026 hoặc giữa năm 2027) vẫn còn nhiều thách thức kỹ thuật. Đức cũng đang phát triển dây chuyền sản xuất tên lửa cho Patriot và đã ký hợp đồng cung cấp số lượng lớn cho Ukraine trong tương lai.

Bài toán chiến lược và những rủi ro phía trước

Khoảng trống Patriot hiện nay không chỉ là tình trạng thiếu đạn dược. Nó phơi bày sự mong manh của chuỗi cung ứng vũ khí cao cấp trong cuộc chiến tiêu hao kéo dài, khi nhu cầu vượt xa năng lực sản xuất. Tập đoàn Lockheed Martin (Mỹ) và các đối tác đang mở rộng sản xuất tên lửa Patriot, nhưng kết quả thực tế khó đến kịp mùa đông này. Việc Mỹ ưu tiên bảo vệ các lợi ích ở khu vực Trung Đông và các tính toán chính trị nội bộ Mỹ càng làm phức tạp thêm bức tranh.

Đối với Ukraine, việc bảo vệ hệ thống lưới điện trước mùa đông là vấn đề sống còn. Mất điện kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến đời sống dân cư mà còn làm suy yếu sản xuất, chuỗi cung ứng quân sự và tinh thần xã hội.

Đối với Nga, chiến dịch tập kích hạ tầng năng lượng Ukraine đang giúp nước này tạo thêm đòn bẩy thương lượng.

Đối với châu Âu, đây là bài kiểm tra khả năng “tự chủ quốc phòng” và đoàn kết nội khối thực chất.

Đối với Mỹ, mối quan hệ với Kiev đang ở giai đoạn căng thẳng nhất từ đầu nhiệm kỳ thứ hai của Trump. Các nguồn tin từ cả hai phía đều xác nhận thực tế thiếu hụt. Kênh CNN, tờ Washington Post, các tuyên bố của ông Zelensky và số liệu tấn công từ chính quyền Ukraine tạo thành bức tranh khá nhất quán về mức độ nghiêm trọng. Nga ít công bố chi tiết về hiệu quả đánh chặn của đối phương, nhưng duy trì nhịp độ tấn công cao cho thấy Nga nhận thức được cơ hội này.

Theo giới chuyên gia, mùa đông năm 2026-2027 sẽ là giai đoạn thử thách đầy khắc nghiệt. Liệu các giải pháp tạm thời từ châu Âu có kịp lấp đầy khoảng trống của Mỹ? Dự án hợp tác quốc phòng quốc tế “FREYJA” của Ukraine nhằm phát triển hệ thống phòng thủ tên lửa đạn đạo tích hợp và các dây chuyền sản xuất mới có thể tạo ra bước ngoặt dài hạn hay không, đến nay vẫn còn là câu hỏi mở.

Điều chắc chắn là hệ thống phòng thủ đa tầng của quân đội Ukraine đang chịu sức ép lớn hơn bao giờ hết và kết quả cuối cùng sẽ ảnh hưởng không chỉ đến cục diện chiến trường mà còn đến cấu trúc an ninh châu Âu trong những năm tới.