Vốn là điểm nghẽn
Ngày 18/9, tại TPHCM diễn ra hội thảo “Tham vấn Quỹ Thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả” do Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương) phối hợp với Dự án Hỗ trợ kỹ thuật Chuyển dịch năng lượng bền vững Việt Nam - Liên minh châu Âu tổ chức.
Phát biểu tại hội thảo, ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Năng lượng - Dầu khí, Bộ Công Thương cho biết, tiết kiệm năng lượng không chỉ góp phần bảo đảm an ninh năng lượng mà còn mang lại lợi ích trực tiếp cho doanh nghiệp thông qua giảm chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, năng suất và năng lực cạnh tranh.
Thực tế cho thấy, tiềm năng tiết kiệm năng lượng trong các ngành công nghiệp, xây dựng, thương mại và nhiều lĩnh vực khác của nền kinh tế còn rất lớn. Nhiều doanh nghiệp đã chủ động cải tiến dây chuyền sản xuất, thay thế thiết bị hiệu suất thấp, tối ưu hóa hệ thống và đầu tư công nghệ mới.
Tuy nhiên, một trong những điểm nghẽn lớn nhất vẫn là nguồn vốn và khả năng tiếp cận tài chính. Nhiều dự án tiết kiệm năng lượng có hiệu quả kinh tế rõ ràng nhưng đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu lớn, trong khi doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, còn gặp khó khăn trong huy động vốn. “Đây chính là khoảng cách giữa tiềm năng tiết kiệm năng lượng và khả năng triển khai đầu tư trên thực tế”, ông Dũng nói.
Quỹ không chỉ là nguồn vốn hỗ trợ
Theo ông Đặng Hải Dũng, việc thiết kế và xây dựng Quỹ Thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh nguồn vốn đang là một trong những rào cản đối với các dự án tiết kiệm năng lượng.
Quỹ được thiết kế không chỉ là một nguồn vốn hỗ trợ mà còn là công cụ tài chính để huy động và kết nối các nguồn lực của Nhà nước, khu vực tư nhân, các tổ chức tài chính và các đối tác phát triển vào lĩnh vực sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.
Bên cạnh nguồn lực tài chính, Quỹ có thể kết nối các nguồn lực kỹ thuật và quốc tế để hỗ trợ doanh nghiệp trong kiểm toán năng lượng, chuẩn bị dự án, đào tạo nhân lực và chuyển giao công nghệ.
Như vậy, giá trị của Quỹ không chỉ nằm ở việc cung cấp thêm một nguồn vốn mà còn hướng tới tạo ra một hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp từ xác định tiềm năng, chuẩn bị dự án, hỗ trợ kỹ thuật, huy động vốn đến triển khai đầu tư và đạt được kết quả tiết kiệm năng lượng.
Để Quỹ thực sự phát huy hiệu quả, ông Dũng cho rằng, cần tiếp tục trao đổi về mô hình tổ chức và vận hành, nguồn vốn và cơ chế quản lý Quỹ, các công cụ tài chính, cũng như điều kiện và quy trình để doanh nghiệp có thể tiếp cận nguồn lực của Quỹ một cách thuận lợi, minh bạch và hiệu quả.
Theo TS Phạm Phan Dũng, chuyên gia kinh tế năng lượng (Bộ Công Thương), đại diện Nhóm nghiên cứu, qua rà soát kinh nghiệm quốc tế tại 10 quốc gia với 16 quỹ, các mô hình được phân thành 5 nhóm chính gồm mô hình quỹ tài chính trực tiếp, quỹ tài trợ không hoàn lại, trung gian tài chính và chia sẻ rủi ro, chính sách dựa trên nghĩa vụ thị trường và quỹ kết hợp.
TS Phạm Phan Dũng cho biết, mô hình thành công được thiết kế theo hướng kết hợp nhiều công cụ tài chính, đồng thời kết hợp các cơ chế hợp tác kỹ thuật và kiểm soát chất lượng dự án.
Với kinh nghiệm trong nước, Nhóm nghiên cứu rà soát 4 nhóm quỹ gồm quỹ tài chính công trực tiếp, quỹ đầu tư phát triển, quỹ đầu tư xanh và quỹ đầu tư phát triển địa phương.
Từ thực tế này, giải pháp được đề xuất là thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành với sự phân công rõ ràng về chức năng, nhiệm vụ và trách nhiệm của các cơ quan liên quan, đồng thời xác định một đầu mối thống nhất để điều phối, nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực.
Cùng với đó là tăng cường truyền thông, nâng cao nhận thức cho doanh nghiệp; triển khai các chương trình hỗ trợ kỹ thuật, xây dựng danh mục các dự án có chất lượng và khả năng huy động vốn cao.
Thúc đẩy mô hình doanh nghiệp dịch vụ năng lượng
Từ góc độ cung cấp dịch vụ tiết kiệm năng lượng, đại diện Ban Kinh doanh và Mua bán điện, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đề cập mô hình công ty dịch vụ năng lượng (ESCO).
Theo đó, ESCO là mô hình cung cấp dịch vụ tiết kiệm năng lượng từ A-Z cho khách hàng. Doanh nghiệp ESCO đóng vai trò khảo sát, xác định tiềm năng tiết kiệm năng lượng, cung cấp các giải pháp tiết kiệm năng lượng, thu xếp tài chính, đo lường và đánh giá hiệu quả, bảo trì, bảo dưỡng và báo cáo.
Thị trường Việt Nam còn nhiều dự án ESCO tiềm năng, như bình nước nóng năng lượng mặt trời quy mô công nghiệp, đèn chiếu sáng hiệu suất cao (LED) đường phố. Tuy nhiên, việc triển khai ESCO còn gặp khó khăn về hành lang pháp lý, phương pháp xác định mức tiết kiệm năng lượng, giải quyết tranh chấp hợp đồng, tài chính và rủi ro trong thu hồi vốn. Thị trường cũng còn hạn chế về giải pháp, đào tạo, đội ngũ chuyên gia và hỗ trợ kỹ thuật.
Từ thực tế này, EVN kiến nghị hình thành quỹ tài chính thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả; chuẩn hóa quy trình đo lường và xác minh; thẩm định, đánh giá độc lập và công bố danh sách các doanh nghiệp ESCO có năng lực. Đồng thời, cần hướng dẫn hạch toán đối với đơn vị sử dụng ngân sách nhà nước và hoạt động của Hiệp hội ESCO Việt Nam.
Theo bà Trần Thùy Dương, Giám đốc chương trình, Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam, EU và Việt Nam có quan hệ đối tác lâu dài trong lĩnh vực phát triển bền vững, trong đó chuyển dịch năng lượng là một trong những trụ cột quan trọng. EU cam kết tiếp tục hỗ trợ Việt Nam xây dựng một hệ thống năng lượng sạch hơn, hiệu quả hơn và bền vững hơn, phù hợp với mục tiêu chung về phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.
Thông qua Dự án Hỗ trợ Kỹ thuật Chuyển dịch Năng lượng Bền vững Việt Nam - EU, Liên minh châu Âu hỗ trợ Bộ Công Thương, Cục Năng lượng - Dầu khí xây dựng các khuyến nghị về một mô hình Quỹ phù hợp với điều kiện và bối cảnh của Việt Nam.
Theo bà Dương, trong bối cảnh Việt Nam đang chuyển từ việc xây dựng cơ sở pháp lý sang giai đoạn thiết kế và vận hành Quỹ trên thực tế, cần xem xét kỹ lưỡng ngay từ đầu cơ chế quản trị, các công cụ tài chính và cơ chế giám sát, đánh giá của Quỹ.
Những ý kiến đóng góp tại hội thảo sẽ là cơ sở để Bộ Công Thương tiếp tục hoàn thiện mô hình Quỹ, bảo đảm tính khả thi, hiệu quả, minh bạch và bền vững, hướng tới trở thành công cụ thúc đẩy đầu tư sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả trên quy mô lớn hơn.