‘Không để mục đích cứu người trở thành lý do làm giảm đi sự bảo vệ dành cho trẻ em’

Thời gian gần đây, liên quan đến Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) nhận được sự quan tâm lớn của người dân, đặc biệt là các nội dung liên quan đến trẻ em, những người dưới 18 tuổi.

Để làm rõ hơn những vấn đề này, bên lề hành lang Quốc hội, Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh - Đại biểu Quốc hội chuyên trách tỉnh Lâm Đồng, Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội đã có những phân tích, chia sẻ sâu hơn về vấn đề này với phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus.

Thu hẹp phạm vi hiến mô, bộ phận cơ thể của người chưa thành niên

- Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) gửi các đại biểu quốc hội trong phiên thảo luận toàn thể tại hội trường diễn ra vào hôm nay đã có những sự điều chỉnh nhất định, nhất là những nội dung liên quan đến người dưới 18 tuổi. Đại biểu đánh giá như thế nào về những sự thay đổi này?

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh: Tôi ghi nhận cơ quan soạn thảo đã tiếp thu, chỉnh lý một số nội dung quan trọng liên quan đến người dưới 18 tuổi: chỉ còn quy định người từ đủ 18 tuổi trở lên được đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể và hiến xác; Đối với người dưới 18 tuổi còn sống, dự thảo chỉ giữ một ngoại lệ rất hẹp: được hiến mô tái sinh cho anh, chị, em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp và phải có văn bản đồng ý của cha mẹ.

Như vậy, so với các phương án trước, dự thảo đã thu hẹp rất đáng kể phạm vi hiến mô, bộ phận cơ thể của người chưa thành niên và bổ sung các biện pháp bảo vệ cần thiết.

Hiến mô, tạng là một nghĩa cử nhân đạo cao đẹp. Nhưng giá trị nhân đạo của việc hiến tặng không chỉ nằm ở cơ hội sống được trao cho người nhận mà còn ở sự tự nguyện và quyền được bảo vệ của người hiến. Đối với người chưa thành niên, pháp luật cần bảo đảm đồng thời hai mục tiêu: Không đóng lại những cơ hội cứu sống người bệnh trong các trường hợp thực sự cần thiết, nhưng cũng không để mục đích cứu người trở thành lý do làm giảm đi sự bảo vệ dành cho trẻ em.

- Thời gian gần đây, liên quan đến Dự án luật này thu hút được sự quan tâm của rất nhiều người. Từ góc độ bảo đảm tính thống nhất với Bộ luật Dân sự và các nguyên tắc đạo đức quốc tế, đại biểu có những đề xuất, góp ý như thế nào?

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh: Tôi góp ý về 2 nội dung. Thứ nhất, về điều kiện hiến mô tái sinh của người dưới 18 tuổi khi còn sống tại điểm đ khoản 1 Điều 12 và Điều 15.

Tôi thống nhất với việc chỉ duy nhất xem xét cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh cho anh, chị, em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Tuy nhiên, tôi cho rằng cần phân biệt sự đồng ý của cha mẹ với ý chí của chính người hiến.

Bởi về pháp lý, Điều 25 Bộ luật Dân sự năm 2015 xác định quyền nhân thân gắn liền với mỗi cá nhân, về nguyên tắc không thể chuyển giao cho người khác; đồng thời quy định việc thực hiện quyền nhân thân của người chưa thành niên phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý. Khoản 3 Điều 33 quy định việc can thiệp vào thân thể, bao gồm phẫu thuật, lấy và ghép mô, bộ phận cơ thể, phải có sự đồng ý của người đó. Điều 35 ghi nhận quyền hiến mô, bộ phận cơ thể của cá nhân theo điều kiện do pháp luật quy định. Như vậy, sự đồng ý của cha mẹ là điều kiện cần thiết, nhưng không mặc nhiên thay thế hoàn toàn ý chí của trẻ.

Về nguyên tắc đạo đức quốc tế, nguyên tắc hướng dẫn số 4 của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) xác định việc lấy mô, tế bào, bộ phận cơ thể từ người chưa thành niên còn sống để ghép chỉ được xem xét trong những ngoại lệ rất hẹp, trong đó có hiến tế bào tái sinh giữa các thành viên gia đình khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Hướng chỉnh lý của dự thảo có sự tương đồng với khuyến nghị của WHO, đồng thời giới hạn phạm vi người nhận hiến hẹp hơn, chỉ gồm anh, chị, em ruột. Tuy nhiên, WHO nhấn mạnh rằng trong mọi trường hợp, sự phản đối của người chưa thành niên phải được ưu tiên hơn sự đồng ý của bất kỳ bên nào khác, kể cả cha mẹ hoặc người giám hộ.

Đặc biệt, WHO cảnh báo nguy cơ xung đột lợi ích khi cha mẹ đồng thời có trách nhiệm đối với cả người con cần ghép và người con được đề nghị hiến mô. Mong muốn cứu người con đang mắc bệnh là hoàn toàn chính đáng, nhưng không vì thế mà có thể xem nhẹ quyền lợi của người con khỏe mạnh. Chính vì vậy, WHO khuyến nghị trong trường hợp có xung đột lợi ích, việc hiến mô cần được xem xét và phê chuẩn bởi một cơ quan độc lập, chẳng hạn như tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền khác.

Dự thảo đã quy định thành lập Hội đồng tư vấn độc lập tại Điều 15 nhằm đánh giá điều kiện, nguyện vọng của người hiến và hạn chế nguy cơ bị ép buộc. Tuy nhiên, dự thảo chưa xác định rõ giá trị pháp lý của sự phản đối từ chính người chưa thành niên. Vì vậy, tôi đề nghị bổ sung tại Điều 12 quy định: Người dưới 18 tuổi phải được giải thích, tham vấn phù hợp với độ tuổi và mức độ trưởng thành; tuyệt đối không thực hiện lấy mô nếu người đó phản đối, kể cả khi đã có văn bản đồng ý của cha mẹ. Đồng thời, đề nghị làm rõ tại Điều 15 trách nhiệm của Hội đồng tư vấn trong việc xác định độc lập nguyện vọng của trẻ, phát hiện và xử lý nguy cơ xung đột lợi ích, cũng như cơ chế quyết định khi phát hiện xung đột lợi ích.

Thứ hai, về việc lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn tại khoản 2 Điều 12 và khoản 2 Điều 20.

Điểm c khoản 2 Điều 12 và điểm b khoản 2 Điều 20 cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn nếu có văn bản đồng ý của người đại diện. Việc dự thảo trao quyền đồng ý cho người đại diện không đương nhiên trái với Bộ luật Dân sự. Nguyên tắc hướng dẫn số 1 của WHO quy định việc lấy mô, bộ phận cơ thể từ người đã chết phải đáp ứng hai điều kiện đồng thời: có sự đồng ý theo yêu cầu của pháp luật và không có căn cứ cho thấy người đã chết từng phản đối việc lấy mô, bộ phận cơ thể của mình. Việc người dưới 18 tuổi chưa có quyền đăng ký hiến không đồng nghĩa với việc ý chí phản đối việc hiến mô, bộ phận cơ thể mà trẻ đã thể hiện khi còn sống không có giá trị pháp lý.

Từ đó, tôi đề nghị bổ sung quy định tuyệt đối không thực hiện lấy mô, bộ phận cơ thể nếu có căn cứ xác định người chưa thành niên đã bày tỏ ý chí phản đối khi còn sống.

Tiếp cận các chuẩn mực quốc tế một cách toàn diện

- Sau gần 20 năm thực thi, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người cần được sửa đổi để đáp ứng yêu cầu mới. Theo bà, những chuẩn mực quốc tế nào Việt Nam cần chú trọng nội luật hóa trong lần sửa đổi này?

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh: Sau khoảng 20 năm thực hiện luật hiến ghép mô tạng và bộ phận cơ thể người, việc Bộ Y tế trình Quốc hội Chính phủ trình Quốc hội để sửa đổi dự thảo luật lần này là hết sức là kịp thời.

Theo tôi, việc sửa đổi Luật lần này cần tiếp cận các chuẩn mực quốc tế một cách toàn diện, không chỉ nhằm mở rộng nguồn hiến tạng mà còn phải bảo đảm quyền con người, an toàn y khoa và sự minh bạch trong toàn bộ quá trình hiến, lấy, ghép mô, tạng.

Trước hết, cần chú trọng các Nguyên tắc hướng dẫn của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), trong đó nhấn mạnh tính tự nguyện, sự đồng ý hợp pháp, bảo vệ người hiến, nghiêm cấm mua bán mô, tạng và bảo đảm công bằng trong tiếp cận ghép tạng. Đồng thời, cần tham khảo Tuyên bố Istanbul về phòng, chống buôn bán tạng và du lịch ghép tạng, đặc biệt là trách nhiệm ngăn ngừa việc lợi dụng những người có hoàn cảnh dễ bị tổn thương.

Một nội dung rất quan trọng khác là chuẩn mực về quản trị và an toàn, phải bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc mô, tạng; có hệ thống giám sát, ghi nhận biến cố bất lợi; theo dõi sức khỏe lâu dài của người hiến sống và kết quả điều trị của người được ghép.

Đáng chú ý, Nghị quyết WHA77.4 năm 2024 của Đại hội đồng Y tế Thế giới đã tiếp tục đặt ra yêu cầu tăng cường khả năng tiếp cận công bằng, khuôn khổ pháp lý và giám sát hoạt động ghép tạng.

Tôi cho rằng Việt Nam cần tiếp thu có chọn lọc những chuẩn mực này, phù hợp với điều kiện thực tiễn, để vừa tạo thuận lợi cho hoạt động ghép tạng phát triển, vừa xây dựng niềm tin của người dân đối với hệ thống y tế.

Có thể khẳng định hiến tạng là một việc làm rất nhân văn, tuy nhiên chúng ta phải thực hiện như thế nào trong khuôn khổ của pháp luật để tránh mọi sự lợi dụng vì mục đích khác.

Tuân thủ các nguyên tắc nhân đạo và phòng, chống buôn bán mô, tạng

- Theo đại biểu, việc chúng ta hoàn thiện hành lang pháp lý có thể tạo điều kiện như thế nào để Việt Nam tăng cường hợp tác quốc tế trong nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và đào tạo chuyên môn về ghép tạng?

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh: Phải khẳng định rằng Việt Nam chúng ta có những tiến bộ đáng ghi nhận về công nghệ ở lĩnh vực hiến ghép tạng trong thời gian vừa qua. Rất nhiều cuộc đời được nối tiếp sau những nghĩa cử nhân đạo của những người hiến mô tạng. Đó là những thành tựu y học rất là đáng tự hào của Việt Nam trong thời gian vừa qua.

Theo tôi, một hành lang pháp lý đầy đủ, minh bạch và tiệm cận chuẩn mực quốc tế chính là nền tảng để các cơ sở y tế Việt Nam mở rộng hợp tác với những trung tâm ghép tạng tiên tiến trên thế giới.

Trước hết, khi các quy định về điều kiện lấy, ghép, bảo quản mô, tạng; tiêu chuẩn an toàn; truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm của các cơ sở y tế được xác định rõ ràng, việc triển khai các chương trình nghiên cứu chung, đào tạo chuyên gia và tiếp nhận công nghệ mới sẽ thuận lợi hơn.

Thứ hai, cần tạo cơ sở pháp lý cho việc chia sẻ dữ liệu chuyên môn, phối hợp nghiên cứu và theo dõi kết quả ghép tạng với các đối tác quốc tế, đồng thời bảo đảm bảo mật thông tin người hiến và người được ghép. Đây là yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng điều trị và từng bước tham gia các mạng lưới nghiên cứu, đăng ký dữ liệu ghép tạng quốc tế.

Thứ ba, hợp tác quốc tế không nên chỉ dừng ở việc chuyển giao kỹ thuật phẫu thuật. Chúng ta cần tiếp nhận cả kinh nghiệm về tổ chức hệ thống điều phối quốc gia, quản lý ngân hàng mô, xác định chết não, chết tuần hoàn, kiểm soát chất lượng và chăm sóc dài hạn sau ghép.

Tôi cho rằng mục tiêu cuối cùng của hợp tác quốc tế là nâng cao năng lực tự chủ của ngành ghép tạng Việt Nam, để người bệnh được tiếp cận các kỹ thuật hiện đại, an toàn, với chi phí hợp lý ngay trong nước, đồng thời bảo đảm mọi hoạt động hợp tác đều tuân thủ các nguyên tắc nhân đạo và phòng, chống buôn bán mô, tạng.

- Qua sự việc Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đưa ra hôm nay đã có nhiều sự thay đổi so với trước đó, nhất là với những người dưới 18 tuổi sau khi nhận được nhiều thông tin phản ánh từ người dân. Đại biểu có nhận thấy đây là sự linh hoạt, thay đổi kịp thời trong công tác xây dựng chính sách?

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh: Đối với những người làm chính sách thì việc sửa đổi, xây dựng luật phải làm sao phù hợp với sự phát triển trong giai đoạn hiện nay và đặc biệt chúng ta phải lường trước được hết những điều có thể không lường trước. Tuy nhiên, sự việc lần này chúng ta thấy đã có sự phản ứng nhanh và tôi đánh giá rất cao Bộ Y tế đã nhanh chóng tiếp thu ý kiến của công chúng của người dân, của các nhà khoa học trong đó có cả chuyên gia của Tổ chức Y tế Thế giới.

Tôi cho rằng sự cầu thị này được đánh giá cao, cùng với đó là sự nghiêm túc và trách nhiệm. Hy vọng rằng trong thời gian còn lại trước khi bấm nút thông qua luật này Bộ Y tế cần tiếp tục rà soát đánh giá để các nội dung đưa ra chặt chẽ và ngăn chặn được mọi hành vi trục lợi.

Chúng ta phải xây dựng luật một cách rất khoa học, bài bản và đề nghị Bộ Y tế phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an để xây dựng các quy định pháp luật đủ chặt chẽ, ngăn chặn và xử lý nghiêm mọi hành vi trục lợi, lợi dụng chính sách hiến, ghép mô, tạng để mua bán, dụ dỗ, ép buộc hoặc cưỡng ép người khác hiến mô, bộ phận cơ thể.

Xin trân trọng cảm ơn đại biểu Trịnh Thị Tú Anh!./.