Từ những trang đầu, tác giả hỏi người đọc: Vì sao bạn chưa phát huy hết khả năng? Vì sao bạn liên tục bỏ dở mục tiêu, trong khi người có ít điều kiện lại tiến xa hơn? Qua nhiều khảo sát thực tế cuộc sống, Laura K. Connell cho rằng có những người thường bỏ cuộc trước khi đạt được mục tiêu, sau đó tự trách không đủ tốt. Họ dành phần lớn thời gian để sinh tồn thay vì tạo dựng cuộc sống như mơ ước.
Theo Connell, nhiều phản ứng tưởng vô lý ở tuổi trưởng thành bắt nguồn từ cách một người phải ứng phó với gia đình khi còn nhỏ. Họ có thể được nuôi dưỡng trong môi trường độc hại, lớn lên với nỗi mặc cảm, luôn thiếu tự tin và sa vào chất kích thích để trốn thực tại. Những trải nghiệm ấy có thể khiến mọi người tự nghi ngờ năng lực, ngại thử thách hoặc lặp lại những cách ứng xử từng làm mình tổn thương.
Bản Việt "Không phải lỗi của bạn" do dịch giả Minh Tuyết chuyển ngữ, Nhà xuất bản Dân Trí kết hợp First News phát hành. Ảnh: First News
Điều đầu tiên Connell khuyên độc giả "hãy chủ động tìm hiểu bản thân" để tìm ra hướng chữa lành phù hợp. Cô cũng tự soi chiếu, nhớ lại tuổi thơ sống trong một gia đình bất ổn, không được cha mẹ quan tâm về mặt cảm xúc. Sau này, cô từng mắc chứng nghiện rượu, phạm nhiều sai lầm.
Mọi thứ dần thay đổi khi Connell biết cách thiết lập ranh giới lành mạnh, đối mặt thương tổn trong quá khứ. Tác giả dành một phần cuốn sách để giải thích lý do con người thường không nhận ra những thói quen ứng xử hình thành từ nhỏ, nhất là trong mối quan hệ với người thân.
Để giải thích ảnh hưởng của môi trường sống đến khả năng học hỏi, Connell giới thiệu hai trạng thái được gọi là "bộ não sinh tồn" và "bộ não học tập". Theo cô, người có "bộ não học tập" thường cảm thấy thư thái, vui vẻ, háo hức về kiến thức mới. Họ không sợ phạm lỗi vì biết đó là một phần của quá trình học tập, tự tin có thể nỗ lực để hiểu những điều mới.
Trong khi đó, người với "bộ não sinh tồn" thường tập trung vào các mối đe dọa. Trong môi trường sống khắc nghiệt, não chịu nhiều tổn thương sẽ không muốn chơi đùa, khám phá hay tìm tòi. Họ dễ bị hoảng loạn, sợ phạm lỗi, không sẵn sàng học hỏi và chỉ muốn thoát khỏi tình cảnh khó khăn càng nhanh càng tốt. Họ sợ bị xem như kẻ ngốc nếu phạm sai lầm, luôn nghi ngờ khả năng tiếp thu những ý tưởng mới.
Connell cho rằng những đứa trẻ thường xuyên sống trong căng thẳng, sợ hãi hoặc thiếu cảm giác an toàn dễ sống trong thói quen cảnh giác. Điều này có thể xảy ra khi trẻ lớn lên với cha mẹ quá khắt khe, hay áp đặt hoặc nuông chiều con quá mức. Ngay cả trong những gia đình tưởng như yên ổn, trẻ vẫn có thể thiếu cơ hội học cách đối mặt thử thách nếu phụ huynh luôn làm thay hoặc không khuyến khích con tự giải quyết khó khăn.
Những trải nghiệm thời thơ ấu còn ảnh hưởng cách con người xây dựng các mối quan hệ. Khi được người lớn chăm sóc ổn định, quan tâm và tôn trọng cảm xúc, trẻ sẽ tin vào tình yêu. Ngược lại, sự thiếu quan tâm hoặc những cách ứng xử thất thường của người chăm sóc có thể khiến trẻ rơi vào các kiểu gắn bó không an toàn, ảnh hưởng các mối quan hệ về sau.
Trong một số gia đình bất ổn, đứa trẻ còn bị đẩy vào vai trò "con dê gánh tội". Đó là khi con cái thường bị đổ lỗi cho những vấn đề của người lớn, bị trừng phạt khi nói ra điều không hay hoặc hiếm khi được ghi nhận. Trưởng thành trong hoàn cảnh ấy, trẻ dễ mang cảm giác xấu hổ, tội lỗi và nghĩ rằng mình là nguyên nhân khiến mọi chuyện tồi tệ.
Chân dung tác giả Laura K. Connell. Ảnh: Blog Laura K.Connell
Để người trưởng thành thoát khỏi những tổn thương, tác giả gợi ý bắt đầu bằng việc học cách chăm sóc chính mình, điều nhiều người chưa từng được cha mẹ dạy. Theo Connell, cách để giành lại cuộc đời là hiểu rõ giá trị cá nhân; biết cắt tỉa cuộc sống, loại bỏ những thứ không phù hợp. Đôi khi, điều đó đồng nghĩa phải giữ khoảng cách với người họ hàng tiêu cực, rời khỏi một mối quan hệ không lành mạnh hoặc học cách từ chối các đòi hỏi vô lý ở nơi làm việc. Mỗi người cũng cần từ bỏ chủ nghĩa hoàn hảo, áp dụng cơ chế đối phó lành mạnh để thoát khỏi suy nghĩ tiêu cực.
Ngoài ra, Connell phản bác quan điểm rằng cứ đủ quyết tâm thì mọi vấn đề đều được giải quyết. Với người từng bị chấn thương tâm lý, ý chí thôi chưa đủ. Tác giả hy vọng người đọc tự đối xử với mình như một đứa trẻ cần được chăm sóc: quan tâm nhu cầu cá nhân, kiên nhẫn khi mắc lỗi và không dùng lời cay nghiệt để tự trừng phạt. Cô cũng mong độc giả học cách thư giãn, thiết lập ranh giới, chấm dứt tình trạng tự cô lập, ngừng mù quáng trong tình yêu, buông bỏ ảo mộng trốn tránh thực tại. "Trở thành cha mẹ của chính mình" là cách Connell gọi quá trình học lại những điều từng thiếu vắng trong tuổi thơ.
Bên cạnh các bài tập tinh thần, cuốn sách gợi ý những hoạt động thể chất giúp ổn định cuộc sống như vận động, ăn uống điều độ, giảm thời gian trước màn hình và sắp xếp lại không gian sống. Connell cũng đề cập việc nuôi dưỡng lòng trắc ẩn, đầu tiên là với bản thân. Với cô, nhìn nhận những điều từng né tránh không đồng nghĩa mọi vấn đề sẽ biến mất, nhưng có thể là bước đầu để hiểu những phản ứng, lựa chọn mang tính cá nhân.
Một khi đã quyết định thay đổi, Connell tin con người sẽ bắt đầu sống có chủ đích. Quá trình này đòi hỏi mỗi cá nhân phải nỗ lực rất nhiều, đào sâu tìm hiểu nội tâm. Dù không có gì bảo đảm hành trình dễ dàng, việc thấu hiểu quá khứ giúp mỗi người có cơ hội lựa chọn cách sống. Khi đó, họ không chỉ thoát khỏi nỗi đau của quá khứ, còn tìm ra cách ứng xử tốt nhất với con cái, thế hệ mai sau.
Laura K. Connell là tác giả chuyên viết về sang chấn tâm lý, huấn luyện viên kỹ năng chuyên giúp khách hàng khám phá những điểm mù trong tư duy - những nguyên nhân tiềm thức đang khiến họ gặp khó khăn trong mối quan hệ, có hành vi tự hủy hoại bản thân.
Thu An