Không thể phát triển từng mắt xích riêng lẻ
Kinh tế tầm thấp mở được đánh giá có tiềm năng trở thành động lực tăng trưởng mới với dư địa phát triển từ nông nghiệp, giám sát hạ tầng, cứu hộ... cho đến cho logistics. Tuy nhiên, để ngành kinh tế tiềm năng này phát triển bền vững không chỉ dựa vào phát triển phương tiện bay.
Ông Nguyễn Kim Thuần - Phó Giám đốc Trung tâm Công nghệ Viettel Post - cho rằng kinh tế tầm thấp cần được nhìn nhận như một hệ sinh thái, trong đó các thành phần phải vận hành đồng bộ. Hệ sinh thái này gồm hành lang pháp lý; khu vực và bài toán thí điểm; hệ thống quản lý, điều phối bay; mạng lưới vận hành, dịch vụ; cùng hạ tầng vật lý và công nghệ.
Hệ thống quản lý hoạt động bay tầm thấp (UTM) giữ vai trò điều phối. Nền tảng này có thể kết nối đăng ký phương tiện, tiếp nhận đề nghị và cấp phép bay, theo dõi chuyến bay theo thời gian thực, phát hiện nguy cơ xung đột và lưu trữ dữ liệu. Hệ thống cũng cần có khả năng kết nối với cơ chế quản lý không lưu hiện hành, bảo đảm hoạt động bay được giám sát khi số lượng phương tiện tăng lên.
"Hệ thống có thể ứng dụng các công nghệ như định danh từ xa (Remote ID), mạng 4G/5G, định vị TDOA, radar và điện toán biên để duy trì khả năng giám sát, bảo đảm tuân thủ khi số lượng chuyến bay tăng", ông Nguyễn Kim Thuần nêu.
Bên cạnh hệ thống điều phối, phương tiện bay phải phù hợp với từng nhu cầu cụ thể. Không thể lựa chọn thiết bị chỉ dựa trên khả năng bay mà bỏ qua điều kiện khai thác thực tế.
Hạ tầng mặt đất cũng là mắt xích không thể thiếu, gồm điểm cất hạ cánh, trạm sạc, trạm dock tự động, thiết bị giám sát và cơ sở bảo trì. Một tuyến bay chỉ có giá trị khi cả điểm đi, điểm đến, khâu bàn giao hàng hóa, nguồn điện và phương án xử lý sự cố đều được chuẩn bị.
Trên nền tảng đó, các dịch vụ có thể phát triển từ giao hàng, vận chuyển thuốc và vật tư y tế đến phun tưới nông nghiệp, khảo sát công trình, cứu hộ và giám sát tài nguyên. Dữ liệu về chuyến bay, trạng thái phương tiện, thời tiết, hạ tầng và nhu cầu vận chuyển cũng có thể tạo thêm giá trị thông qua tối ưu điều phối và phát triển dịch vụ số.
“Sản xuất drone chỉ là một mắt xích, năng lực điều phối, hạ tầng và dịch vụ mới giúp hình thành thị trường”, ông Nguyễn Kim Thuần nhấn mạnh.
Gỡ vướng cơ chế, khơi thông thị trường
Trên thực tế, vận hành UAV phát sinh nhiều khoản chi phí, từ thiết bị, nhân lực, năng lượng đến bảo trì, bảo hiểm, giám sát và giao nhận. Vì vậy, Phó Giám đốc Trung tâm Công nghệ Viettel Post cho rằng, hiệu quả của UAV cần được đánh giá trên toàn bộ quy trình vận hành, không chỉ dựa vào thời gian bay.
“Đối với logistics, nên ưu tiên những tuyến có nhu cầu ổn định, điều kiện di chuyển bằng đường bộ bất lợi, hàng hóa nhẹ và yêu cầu thời gian cụ thể. Chẳng hạn, UAV có thể vận chuyển mẫu xét nghiệm, vật tư y tế giữa các điểm được phép, hoặc phục vụ giao nhận trong khu công nghiệp và khu vực khó tiếp cận”, ông Nguyễn Kim Thuần nói.
Việc đánh giá cũng phải tính đến thời gian chuẩn bị hàng, cấp phép bay, bàn giao và phương án vận hành dự phòng, thay vì chỉ tính thời gian phương tiện ở trên không. Những ứng dụng như vận chuyển thuốc, vật tư y tế, mẫu xét nghiệm, hàng cứu trợ và nông sản tại vùng núi, khu vực bị chia cắt do thiên tai có thể là hướng triển khai phù hợp.
Để kinh tế tầm thấp phát triển, ông Nguyễn Kim Thuần cho rằng cần sớm hoàn thiện cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) với quy định rõ về phạm vi, khu vực, thời gian, tiêu chí an toàn và điều kiện tham gia. Theo ông, đây là cơ sở để doanh nghiệp thử nghiệm công nghệ trong thực tế, đồng thời giúp cơ quan quản lý kiểm soát rủi ro.
“Hoạt động kinh tế tầm thấp liên quan đến nhiều đầu mối, từ quốc phòng, công an, chính quyền địa phương đến quản lý tần số. Nếu có một đơn vị có khả năng điều phối theo cơ chế một cửa, doanh nghiệp sẽ thuận lợi hơn rất nhiều trong quá trình triển khai đề án, đồng thời tiết kiệm thời gian”, ông Thuần kiến nghị.
Bên cạnh việc tháo gỡ thủ tục, Phó Giám đốc Trung tâm Công nghệ Viettel Post đề xuất nghiên cứu hỗ trợ một phần chi phí hạ tầng, thiết bị bay và bảo hiểm cho doanh nghiệp tham gia thí điểm. Ông cho rằng cần gắn thử nghiệm với cơ chế đặt hàng của địa phương để bảo đảm đầu ra cho dịch vụ.
“Nếu doanh nghiệp tự bỏ kinh phí triển khai đề án nhưng sau thử nghiệm, cơ quan địa phương hoặc các đơn vị trên địa bàn không sử dụng, hoặc mô hình được đánh giá là chưa hiệu quả, thì rất khó để nhân rộng”, lãnh đạo Trung tâm Công nghệ Viettel Post nói.
Theo ông, địa phương cần xác định trước những nhu cầu cụ thể như giám sát hạ tầng, vận chuyển vật tư y tế hay hỗ trợ cứu hộ tại khu vực khó tiếp cận, từ đó đặt hàng các giải pháp phù hợp. Cách làm này giúp hoạt động thí điểm không chỉ dừng ở thử nghiệm công nghệ mà còn hướng tới ứng dụng thực tế.
Ở cấp Trung ương, các bộ, ngành cần tiếp tục hoàn thiện tiêu chuẩn kỹ thuật đối với thiết bị bay, định danh, kết nối và chia sẻ dữ liệu; đồng thời xây dựng nền tảng quản lý, giám sát hoạt động bay tầm thấp dùng chung. Đây là hạ tầng quan trọng để tránh tình trạng mỗi địa phương, doanh nghiệp triển khai một hệ thống riêng lẻ, gây khó khăn cho việc kết nối và mở rộng quy mô.
Với địa phương, yêu cầu đặt ra là rà soát nhu cầu thực tế, quy hoạch khu vực thử nghiệm và phối hợp với doanh nghiệp trong tổ chức vận hành. Trong khi đó, doanh nghiệp cần tăng cường hợp tác, chia sẻ hạ tầng, dữ liệu; tập trung phát triển giải pháp tích hợp và quy trình vận hành thay vì chỉ chú trọng sản xuất thiết bị. Các viện nghiên cứu, trường đại học cần tham gia phát triển công nghệ và đào tạo nhân lực đáp ứng yêu cầu vận hành, quản lý.
“Mô hình triển khai hợp lý là Nhà nước tạo hành lang pháp lý và điều phối chung; địa phương đưa ra bài toán và không gian thử nghiệm; doanh nghiệp triển khai ứng dụng; trường đại học hỗ trợ nghiên cứu và đào tạo nhân lực”, ông Nguyễn Kim Thuần nhấn mạnh.