Kiệt tác của Tô Hoài thành hình từ trò chọi dế

Chơi chọi dế, viết Dế mèn phiêu lưu ký

Bản thân nhà văn Tô Hoài chia sẻ trong Sổ tay viết văn: "Muốn viết được, thứ nhất phải do mình có trải, có biết thật sự và sâu sắc do đấy cảm hứng và lòng hăm hở mới chắc chắn được. Cuộc sống tư tưởng và thực tế của mình nhiều hay ít sẽ là cơ sở cho cảm hứng và sáng tạo". Trong các sáng tác của Tô Hoài, ông được tiếng là nhà văn tả chân, trong đó "những truyện nhi đồng của ông có cái đặc sắc là rất linh động và dí dỏm", lời nhận xét của Vũ Ngọc Phan có thể lấy Dế mèn phiêu lưu ký mà dẫn.

Tô Hoài cho hay từ năm 1954 và những lần tái bản sau, ông in gộp các truyện Con dế mèn và Dế mèn phiêu lưu ký thành Dế mèn phiêu lưu ký, tác phẩm quen thuộc với tuổi thơ của nhiều thế hệ thiếu niên VN cho đến nay. Là đại diện tiêu biểu của dòng văn học thiếu nhi VN hiện đại, nguồn gốc ra đời của tác phẩm được tác giả tâm sự: năm 1940, ông viết truyện cho thiếu niên, đó là Con dế mèn và Dế mèn phiêu lưu ký. Hai tác phẩm này được đăng lần đầu tiên trên báo Truyền bá. Con dế mèn in trên số 3 (ngày 10.10.1941, gồm 2 chương đầu của truyện Dế mèn phiêu lưu ký sau này) do Nguyệt Hồ minh họa bìa 1; Dế mèn phiêu lưu ký (Truyền bá số 16, ngày 22.1.1942; và số 17, ngày 29.1.1942) dài gấp đôi Con dế mèn.

ẢNH: TƯ LIỆU

Khi viết tác phẩm, Tô Hoài mới tuổi 20. Lúc đó ông nghĩ "còn ít tuổi (cũng chỉ ở tuổi mới bỏ chơi dế) thích viết thì tôi viết. Hồi ấy, có phần tôi cho là có khiếu viết văn nên tôi viết được truyện ấy". Tuy nhiên sau này khi đã có nhiều tác phẩm, Tô Hoài chiêm nghiệm: "Nhưng bây giờ tôi biết chẳng phải chỉ thích trong tưởng tượng mà tôi có thể viết được. Những chàng Dế mèn, đại vương Ếch cốm và thầy đồ Cóc có trở thành bầu bạn thân thiết của các bạn đọc là do một hoàn cảnh thực tế thời niên thiếu tôi đã được sống. Trước cổng làng quê tôi có một bãi sông, trên bãi ấy đã sinh hoạt một thế giới rất nhiều cây cỏ và các giống vật cho chúng tôi ra đùa chơi với. Những con giống trong Dế mèn phiêu lưu ký mà tôi có nói được sự hoạt động, tính nết và phong tục của chúng, là do tôi có nghịch, có bè bạn quen biết chúng nhiều. Thực tế ấy, thơ mộng ấy khơi nguồn cho tôi viết. Chứ không phải tại khiếu viết văn", Sổ tay viết văn thuật lại. Nhà văn còn nhớ trong Tự truyện, khi khởi đầu với truyện Con dế mèn, "có lẽ gợi ý khởi đầu là vì thuở nhỏ tôi giỏi chơi đúc dế ở bờ sông Tô Lịch".

Vốn ngay từ nhỏ đã là cậu bé mê đọc sách, nhiều tác phẩm văn chương nước ngoài đã qua tay cậu bé Nguyễn Sen (tên thật của Tô Hoài). Thế nên theo Tự truyện, khi viết Dế mèn phiêu lưu ký, Tô Hoài còn tự cảm thấy tác phẩm của mình có những nét phảng phất giống với Guylive du ký, Đông Kisốt, Têlêmạc phiêu lưu ký mà trước đây được đọc những bản dịch của Nguyễn Văn Vĩnh.

ẢNH: TƯ LIỆU

Từ hộ đê đến Nước lên

Truyện ngắn Nước lên được Tô Hoài viết và đăng trên báo Hà Nội tân văn của Vũ Ngọc Phan. Nguồn cơn cho sự ra đời của Nước lên, như Sổ tay viết văn thông tin, chính là từ thực cảnh mà tác giả trải nghiệm từ nhiều năm trước. Năm ấy, miền Bắc bị nạn lụt lớn, thanh niên trai tráng trong làng của Tô Hoài phải đi hộ đê. "Chúng tôi cơm nắm cơm đùm kéo bộ suốt đêm đến sáng mới tới điếm canh đê hàng tổng. Tôi nhớ làm sao buổi sáng hãi hùng ấy, cái cảnh đoàn người chạy nước từ dưới bãi lên lấm như vùi". Cái cảnh mà nhà văn xem là "hình ảnh đau thương ấy" ám ảnh ông mãi, để rồi thai nghén, rải ra trên chữ mà thành Nước lên.

Nước lên in đậm trong đời viết Tô Hoài, bởi đây là truyện ngắn đầu tiên đưa ông đến với nghề văn và được tòa soạn trả nhuận bút. Theo Tự truyện của Tô Hoài, một kỷ niệm không thể quên nữa của tác phẩm này là suýt chút nữa, Nước lên đã nằm trong nhóm bài bị bỏ chứ không được lên báo. "Về sau, chị Hằng Phương [vợ Vũ Ngọc Phan] kể cho biết truyện tôi viết vào giấy lèm nhèm, chữ tôi lại gẫy nét, khó xem. Chị tình cờ lấy trong đám truyện loại lên đọc và thấy đáng chú ý"… "Bởi vậy, đồng tiền báo Hà Nội tân văn "mở hàng" cho tôi vào nghề và những quyển tiểu thuyết Đỏ và đen của Stăngđan, tiểu thuyết của Panai Istrati mà anh Vũ Ngọc Phan khuyên tôi đọc, đó là cái duyên quyến tôi với nghề văn".

ẢNH: TRẦN ĐÌNH BA

Khi được NXB Mới đưa tiền, đặt hàng mua truyện dài, dù chưa viết truyện dài bao giờ, nhưng Tô Hoài vẫn mạnh dạn nhận và viết tác phẩm Quê người bởi nhà văn thấy dễ, khi mà đề tài, nội dung đã sẵn trong đầu, "đấy là những chuyện làng xóm tôi chắp nhặt viết lại mà thôi", Tự truyện ghi. Quê người in năm 1942 là tập truyện dài đầu tiên của nhà văn, và bởi vì chất liệu từ thực tế nên với tập truyện dài này, Tô Hoài được Nhà văn hiện đại khen là "một nhà tiểu thuyết có con mắt quan sát sâu sắc" những sinh hoạt của người dân nghề dệt lĩnh vùng Bưởi. (còn tiếp)