Hồ Gươm không đơn thuần là một không gian đô thị
UBND các phường Hoàn Kiếm, Cửa Nam (Hà Nội) đang tổ chức lấy ý kiến cộng đồng dân cư về phương án điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đô thị khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận.
Theo ý tưởng tổng thể, không gian hồ Hoàn Kiếm được nghiên cứu tổ chức như một quảng trường lớn, mang tính biểu tượng của Thủ đô, kết nối với Quảng trường Cách mạng Tháng Tám và Nhà hát Lớn, hình thành quần thể “Lịch sử - Văn hóa - Nghệ thuật” tiêu biểu của Hà Nội.
Phạm vi được nghiên cứu quy hoạch rộng khoảng 65,89ha. Đáng chú ý, phương án đề xuất mở rộng không gian kết nối xung quanh hồ, nhất là phía bắc và phía đông. Tại phía bắc, Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục được nghiên cứu mở rộng, đồng thời bố trí một công trình biểu tượng “Khải hoàn môn”.
Toàn bộ nghiên cứu được đặt trong định hướng Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội với tầm nhìn 100 năm.
Trao đổi với PV VietNamNet, KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, cho rằng đây là bài toán đặc biệt bởi hồ Gươm không đơn thuần là một không gian đô thị. Hà Nội là trái tim của cả nước, hồ Gươm lại là trái tim của Hà Nội, nơi lắng hồn núi sông ngàn năm.
Theo ông Ánh, câu hỏi lớn nhất của quy hoạch không chỉ là mở rộng bao nhiêu mét quảng trường hay xây thêm công trình nào, mà là làm thế nào để tạo ra một không gian có “cốt cách, tâm tư của người Việt Nam”.
“Hồ Gươm hội tụ đủ những yếu tố vật lý để hình thành không gian tạo nên tâm lý bình an cho con người từ mặt nước, cảnh quan, các công trình lịch sử, tôn giáo, tín ngưỡng đến sự đa dạng, dung hợp kiến trúc qua các thời kỳ khác nhau. Khi không gian vật lý thay đổi thì không gian tâm lý, cảm nhận của con người cũng thay đổi. Chúng ta phải nghĩ xem mình gửi gắm vào đó những ước mơ gì”, ông Ánh phân tích.
Với vị kiến trúc sư, mặt nước hồ Gươm có giá trị đặc biệt mà những công trình mới rất khó tạo ra. “Mặt nước không có thời gian, mặt nước phản chiếu lịch sử nghìn năm Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội, còn dưới mặt nước ẩn giấu biết bao truyền thuyết cổ xưa hơn cả thiên niên vạn đại”, ông Ánh nói.
Bên cạnh đó, giá trị của hồ Gươm còn nằm ở sự hiện diện của những công trình nhỏ nhắn nhưng chứa đựng tư tưởng vĩ đại, khát vọng lớn lao.
Ông dẫn chứng Tháp Bút với 3 chữ “tả thanh thiên” (viết lên trời xanh) là tín hiệu kiêu hãnh, bày tỏ chí khí của người Việt, tự nhận cội nguồn con rồng, cháu tiên một cách hào hùng.
Đền Ngọc Sơn là nơi muôn kiếp người tới, chọn những thời khắc linh thiêng để nguyện cầu cho quốc thái, dân an. Đền Bà Kiệu không chỉ là một nơi thờ tự thông thường mà còn đại diện cho triết lý sống hòa hợp, biết ơn vũ trụ và thiên nhiên của người Việt thông qua tín ngưỡng thờ Mẫu (Đạo Mẫu).
Phía bắc hồ Gươm còn có khu phố cổ với hàng trăm năm lịch sử. 36 phố phường là nơi mà chính các nhà quy hoạch phương Tây phải dừng lại để bảo lưu một hình thái đặc sắc thuần Việt - phương Đông và tạo ra cuộc "đối thoại Đông - Tây" thú vị trong cuộc hội nhập của Kẻ Chợ lịch sử với đô thị hiện đại.
Phía đông hồ Gươm vốn có nhiều công trình công sở hiện đại xây từ thế kỷ 20 như tòa nhà Bưu điện hay trụ sở UBND TP. Ở đây còn có Cung Thiếu nhi Hà Nội mang tính biểu tượng về lòng biết ơn của các thế hệ thanh thiếu niên với Bác Hồ, với Đảng, nhân dân.
“Hồ Gươm chính là khoảng giãn cách, là sự kết nối của những không gian khác nhau, từ nghìn năm, trăm năm và cả không gian hiện đại với tương lai”, ông Ánh nhấn mạnh.
Theo ông Ánh, những lớp thời gian ấy không đứng riêng biệt mà nương tựa, bổ sung cho nhau để tạo nên bản sắc của hồ Gươm. Vì vậy, khi đứng trước câu hỏi nên thêm gì, bớt gì, thay đổi gì ở hồ Gươm, chúng ta không thể chỉ nhìn từ góc độ kiến trúc hay xây dựng.
Vị kiến trúc sư nhìn nhận Hà Nội là thành phố vĩnh cửu và đổi thay. Việc nghiên cứu điều chỉnh quy hoạch khu vực hồ Gươm là cần thiết vì Hà Nội đang phát triển với những hạ tầng mới như mạng lưới metro và nhiều công trình ngầm.
“Hồ Gươm sẵn sàng thích ứng với đổi thay nhưng đổi thay thế nào để vẫn giữ được những giá trị cốt lõi vĩnh cửu?”, ông Ánh đặt vấn đề.
Thực tế, không gian quanh hồ đã từng bước được mở rộng. Một số khu vực đã được giải phóng mặt bằng, tạo điều kiện để tổ chức lại không gian. Tuy nhiên, trước khi quyết định đưa thêm một công trình hay loại bỏ một cấu phần nào đó, chúng ta cần phân loại rõ các đối tượng trong không gian hồ Gươm.
“Có những giá trị gần như không thể thay đổi. Có những công trình có thể làm mới. Nếu phải thay thế, nguyên tắc là cái mới phải đẹp hơn, tốt hơn. Nhưng thay thế không có nghĩa là loại trừ những cái khác, đặc biệt là những giá trị tạo nên hồn cốt của không gian lịch sử văn hóa quốc gia đã được ghi nhận và cần thiết bảo vệ”, ông Ánh nhấn mạnh.
Đừng biến không gian hồ Gươm thành nơi ‘trưng bày’ những công trình
Về câu chuyện xây dựng các công trình biểu tượng, ông Ánh cho rằng cần nhìn nhận từ một góc độ khác: biểu tượng không nhất thiết phải tồn tại dưới dạng một công trình vật chất hoành tráng.
Ông Ánh lấy hình ảnh "cụ rùa" hồ Gươm làm ví dụ. “Khi 'cụ rùa' mất đi, không nhất thiết chúng ta phải có tượng 'cụ rùa'. Mọi người đều hiểu rằng ở đây đã có 'cụ rùa' như thế”, ông nói.
Từ đó, ông cho rằng có những tượng đài, biểu tượng trong tâm tưởng, không nhất thiết phải cao lớn bao nhiêu, phải đúc bằng đồng hay mạ vàng.
Vị kiến trúc sư nêu quan điểm không nên mặc định một không gian muốn trở nên vĩ đại thì phải có thật nhiều công trình lớn. “Đừng nhồi nhét hết vào không gian bé nhỏ bởi hồ Gươm vốn đã chứa đựng quá nhiều giá trị”, ông Ánh nói.
Ông cũng lưu ý việc quy hoạch phải làm sao để “nơi lắng hồn núi sông” không bị khuấy động, ồn ào và hiện đại hóa quá mức.
Một vấn đề khác được ông Ánh nhấn mạnh là cần nhìn quy hoạch khu vực hồ Gươm trong bài toán tổng thể của Hà Nội.
“Hồ Gươm không thể tách khỏi quy hoạch chung của Thủ đô. Khi làm quy hoạch khu vực hồ Gươm thì chúng ta cũng làm đến cả cảnh quan sông Hồng, một không gian lớn hơn rất nhiều, rồi còn nhiều không gian khác sẽ được mở rộng”, ông Ánh nói.
Theo ông, Hà Nội trong tương lai sẽ có những không gian đủ lớn để trở thành nơi đặt các công trình mang tầm vóc quốc gia và quốc tế. Vì thế, những công trình hoành tráng, vĩ đại hoàn toàn có thể được đặt ở những không gian phù hợp hơn, thay vì tập trung tất cả về khu vực hồ Gươm.
Ông Ánh nhấn mạnh điều cần giữ không phải là một hồ Gươm bất biến mà là sự cân bằng đã được hình thành qua lịch sử.
“Không gian không quá lớn nhưng chứa đựng cả tâm tính, khát vọng của dân tộc, của con người Việt Nam. Những không gian vốn đã hài hòa, nương tựa, khoan dung vào nhau, ổn định qua lịch sử, tâm thức thì cần giữ sự cân bằng đó. Đó là lằn ranh không thể bị vượt qua”, ông khẳng định.
Câu chuyện quy hoạch khu vực hồ Gươm cần tiếp tục được thảo luận rộng rãi, với sự tham gia của giới chuyên môn và cộng đồng. Đây không chỉ là câu chuyện về một quảng trường, một công trình hay một bản quy hoạch. Đó còn là câu chuyện về cách Hà Nội lựa chọn để bước vào 100 năm tới mà không đánh mất ký ức của hơn 1.000 năm đã qua.