Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cùng Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf gần đây liên tục cảnh báo về cái giá kinh tế đắt đỏ nếu kéo dài chiến sự với Mỹ.
Ông Ghalibaf nhấn mạnh bất chấp tiềm lực quân sự lớn đến đâu, "nếu dân đói" và kinh tế bị đình trệ, đất nước sẽ không thể trụ vững. An ninh quốc gia phải đi cùng một nền kinh tế vận hành bình thường. "Chúng tôi hiểu giá trị hòa bình hơn bất kỳ ai chỉ biết nói suông", ông khẳng định.
Tổng thống Pezeshkian thậm chí còn tuyên bố "chiến tranh bắt buộc phải kết thúc ở một thời điểm nào đó". Ông cho rằng Iran nên khép lại xung đột ngay lúc này khi Tehran còn nắm lợi thế trên bàn đàm phán, thay vì ngồi chờ vị thế bị bào mòn.
Hai người phụ nữ Iran tản bộ dọc bờ biển, phía xa là các tàu thuyền trên eo biển Hormuz, ngoài khơi thành phố cảng Bandar Abbas, miền nam nước này, hôm 10/8. Ảnh: AFP
Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran Abdolnaser Hemmati mới đây cũng lên truyền hình cảnh báo về những áp lực kinh tế mà đất nước phải chống chịu.
"Chúng ta đang hứng chịu cùng lúc 4 đến 5 thách thức khổng lồ, từ lệnh trừng phạt tối đa, phong tỏa, gián đoạn xuất khẩu dầu đến mất cân đối ngân sách. Mỗi yếu tố đều giáng đòn nặng nề lên nền kinh tế", ông nói. "Lãnh đạo một quốc gia láng giềng từng thừa nhận với tôi rằng nếu chỉ hứng chịu 1/5 những gì Iran đang trải qua, chính quyền của họ đã sụp đổ rồi".
Những phát biểu công khai này trái với sự tự tin của Iran cách đây vài tuần, khi Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei và các chỉ huy quân đội tuyên bố nước này sẵn sàng kéo dài xung đột, bởi họ đang nắm trong tay một "trụ cột cho trật tự an ninh mới" là eo biển Hormuz, vốn được ca ngợi là với sức nặng ngang ngửa vũ khí hạt nhân.
Nhưng giờ đây, khi Mỹ phát động cuộc chiến kinh tế và siết gọng kìm trừng phạt, những phát biểu công khai của các lãnh đạo cấp cao cho thấy Iran đang đối mặt với tranh cãi về giá trị chiến lược của Hormuz cũng như cách thức đàm phán của nước này với Mỹ.
Nghịch lý Hormuz
Tâm lý mệt mỏi của người dân cùng thực tế rằng Hormuz không thể đóng vai trò lá chắn an ninh mãi mãi chính là động lực thúc đẩy những phát biểu dồn dập này, theo Hamid Asefi, chuyên gia phân tích địa chính trị - kinh tế tại Iran. Asefi cũng cảnh báo việc coi Hormuz là "lá bài vạn năng" chỉ khiến nó mất sức nặng nhanh chóng hơn, khi Mỹ tìm cách vô hiệu hóa giá trị của nó.
"Một lời đe dọa lặp đi lặp lại liên tục sẽ biến từ 'sức mạnh răn đe' thành thói quen chính trị. Một thói quen chính trị nếu không đi kèm kết quả thực tế sớm muộn cũng dẫn tới việc đối thủ coi thường lời đe dọa suông", ông cho hay.
Người dân đi qua một tấm áp phích lớn kêu gọi chiến đấu tại thủ đô Tehran, Iran, ngày 6/8. Ảnh: AFP
Ông nhận định vấn đề cốt lõi không còn nằm ở chỗ Iran có đủ khả năng đóng cửa eo biển hay không. Trái lại, vấn đề là khi phong tỏa Hormuz, Tehran đang mở ra cánh cửa quyền lực, hay tự đóng lại lối thoát duy nhất của mình.
"Đây chính là nghịch lý Hormuz. Trong chính trị quốc tế, một chiếc gậy giơ lên quá nhiều lần rồi sẽ đập vào lưng ta, vì nó vô tình thúc đẩy đối phương tìm cách né", Asefi giải thích.
Iran từng nhiều lần đe dọa sẽ tấn công các tàu hàng, tàu dầu đi qua Hormuz mà không tuân theo chỉ dẫn hoặc hải trình do nước này vạch ra ở phía bắc eo biển. Những cảnh báo đó từng khiến dòng chảy hàng hóa qua Hormuz tê liệt, khi các chủ tàu không dám cho phương tiện khởi hành do lo ngại trúng tên lửa hoặc thủy lôi Iran.
Nhưng tình trạng bế tắc kéo dài đã thúc đẩy các hãng tàu chấp nhận mạo hiểm khi nhận được sự đảm bảo từ hải quân Mỹ rằng họ sẽ được bảo vệ khi di chuyển qua Hormuz. Điều này đã khiến cán cân ở eo biển dần nghiêng về phía Mỹ, khi ngày càng nhiều tàu dầu đi qua khu vực, bất chấp những lời đe dọa của Iran.
Dữ liệu từ đơn vị theo dõi tàu biển Kpler cho thấy trong số 112 tàu chở dầu và khí đốt đi qua eo biển từ ngày 1 đến 19/8, khoảng 79% chọn tuyến đường bí mật ở phía nam, qua lãnh hải Oman, chỉ 19% đi theo tuyến phía bắc do Iran đề xuất. Phần lớn tàu đi qua eo biển đã tắt định vị để nhờ chiến hạm Mỹ hộ tống qua hải phận Oman.
Dường như với hậu thuẫn từ Mỹ, các tập đoàn dầu khí vùng Vịnh đã thuê đội tàu nhỏ trung chuyển hàng qua luồng phía nam ra vịnh Oman rồi sang tải cho tàu của khách chờ sẵn. Phương án này gạt bỏ rủi ro cho các hãng tàu lẫn đối tác mua dầu, dồn toàn bộ gánh nặng lên vai chính quyền Mỹ và những nhà sản xuất dầu quốc doanh, vốn có động lực kinh tế cao hơn. Đáp lại, Tehran đã lập danh sách đen 48 tàu "vi phạm quy định" ở Hormuz và cảnh báo sẽ bắt giữ những phương tiện này.
Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright ngày 18/8 tuyên bố hải quân Mỹ đã hỗ trợ trung chuyển hơn 15 triệu thùng dầu cùng các sản phẩm tinh chế. Ông cũng khẳng định lượng dầu qua eo biển Hormuz hiện đạt trung bình hơn 8 triệu thùng mỗi ngày.
Dù con số trên vẫn chưa bằng một nửa mức bình thường trước chiến sự, chuyên gia Asefi cho rằng nó cho thấy chiến lược kiểm soát Hormuz để gây áp lực lên Mỹ và các nước vùng Vịnh của Iran đang ngày càng giảm tác dụng.
Ngay cả khi đòn bẩy Hormuz chưa mất đi toàn bộ giá trị với Iran, việc dòng chảy dầu khí qua eo biển bị tắc nghẽn đã trở thành chất xúc tác cho làn sóng tái cấu trúc hạ tầng năng lượng thế giới, Patrick Wintour, bình luận viên chính trị kỳ cựu từ báo Guardian, nhận định.
6 nước vùng Vịnh đang nhanh chóng thiết lập các đường ống dẫn dầu mới, quyết tâm giải cứu hơn một nửa sản lượng xuất khẩu khỏi thế gọng kìm Hormuz trước năm 2030.
Các hải trình đi qua eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian
Hamid Paktinat, người sáng lập Diễn đàn Các nhà hoạt động Kinh tế, trụ sở ở Tehran, cho hay với các đường ống này, mức độ phụ thuộc của Arab Saudi vào Hormuz sẽ giảm từ 70% xuống 15%. Tương tự, UAE từ 50% còn 15%, Kuwait, Qatar từ 100% còn chưa đầy 50% và Bahrain từ 100% còn 15%. Oman từ con số 0 sẽ lột xác thành trung tâm trung chuyển dầu ven biển quy mô nhất toàn vùng.
Ông tin rằng giá trị chiến lược của eo biển Hormuz sẽ giảm một nửa trong vòng 3 năm tới và gần như biến mất hoàn toàn sau 6 năm, khi các dự án đường ống mới đi vào hoạt động.
"Tuyến hàng hải hình móng ngựa này vẫn nằm đó, nhưng vị thế đòn bẩy, vốn là trọng tâm trong chiến lược của Iran, sẽ không còn", Paktinat nhấn mạnh.
Vũ Hoàng (Theo Guardian, AFP, Reuters)