Việt Nam hiện có 4 Công viên địa chất toàn cầu được UNESCO công nhận, mỗi nơi mang một dấu ấn riêng về lịch sử Trái đất, cảnh quan và văn hóa bản địa. Trong đó, Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông nổi bật với hệ thống hang động núi lửa có quy mô và tính độc đáo hàng đầu Đông Nam Á.
Hai lần được UNESCO công nhận, vào năm 2020 và tái công nhận năm 2024, vùng di sản rộng 4.760km2 này mang đến cho tỉnh Lâm Đồng lợi thế phát triển những sản phẩm du lịch khác biệt, kết nối khám phá địa chất, thiên nhiên và đời sống văn hóa cộng đồng.
“Cuốn tư liệu mở” về lịch sử Trái Đất
Đến với Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, du khách có thể bắt đầu hành trình khám phá từ những dấu tích nằm sâu trong lòng đất. Mỗi lớp đá, miệng núi lửa hay đường hang dung nham đều gợi mở một phần lịch sử hình thành vùng đất, từ thời kỳ nơi đây còn nằm dưới đại dương đến những đợt phun trào núi lửa làm thay đổi diện mạo cảnh quan.
Theo các tư liệu địa chất, lịch sử của khu vực bắt đầu từ khoảng 140 triệu năm trước. Những dấu tích đá trầm tích cùng hóa thạch cúc đá và các sinh vật biển cổ cho thấy nơi đây từng thuộc một không gian đại dương rộng lớn.
Qua hàng triệu năm, vận động kiến tạo của vỏ Trái Đất khiến địa hình thay đổi, đất đá được nâng lên và hoạt động núi lửa xuất hiện. Các đợt phun trào để lại những lớp dung nham bazan, phủ lên khoảng một nửa diện tích khu vực, tạo nên nền tảng cho nhiều dạng địa hình đặc sắc ngày nay.
Dấu ấn nổi bật nhất của quá trình ấy là hệ thống hang động núi lửa, được phát hiện từ năm 2007. Hệ thống hang động dung nham Krông Nô kéo dài từ khu vực miệng núi lửa Buôn Choáh, theo dòng sông Sêrêpốk đến vùng thác Đ’ray Sáp, tạo nên một không gian địa chất có giá trị nghiên cứu và khám phá đặc biệt.
Quy mô, chiều dài và tính độc đáo của hệ thống này từng được giới chuyên môn hang động núi lửa Nhật Bản ghi nhận là nổi bật ở Đông Nam Á.
Bên trong những đường hang tối, các cấu trúc đá, nhũ đá và dấu vết của dòng dung nham đông cứng cho thấy quá trình hình thành phức tạp của lòng đất. Đây không đơn thuần là những khoảng rỗng trong đá, mà còn là nơi các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu cơ chế hình thành hang, tổ hợp khoáng vật và những dấu tích sinh học, khảo cổ còn lưu lại.
Bên cạnh hang động, Công viên địa chất toàn cầu Đắk Nông còn sở hữu nhiều dạng địa hình và cảnh quan như miệng núi lửa, hồ tự nhiên, thác nước, núi, thung lũng và các khu vực sụt võng kiến tạo.
Những hóa thạch cúc đá, sò, hai mảnh vỏ cùng dấu tích thực vật trong đá bazan góp phần tái hiện những giai đoạn xa xưa, khi môi trường tự nhiên của vùng đất còn mang diện mạo rất khác hiện nay.
Từ những lớp trầm tích cổ đến dòng dung nham đã nguội, cảnh quan Đắk Nông giống như một cuốn tư liệu địa chất mở, nơi lịch sử Trái Đất hiện diện qua những hình thái cụ thể. Giá trị của di sản vì thế không chỉ nằm ở vẻ kỳ thú của cảnh quan, mà còn ở khả năng giúp con người hiểu thêm về quá trình hình thành và biến đổi của môi trường tự nhiên.
Dấu tích người tiền sử trong lòng hang núi lửa
Điều làm nên chiều sâu của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông là sự giao thoa giữa lịch sử địa chất và lịch sử cư trú của con người. Trong một số hang động núi lửa, các nhà nghiên cứu đã phát hiện dấu tích cho thấy con người từng sinh sống tại đây từ hàng nghìn năm trước.
Những kết quả nghiên cứu bước đầu xác định các dấu tích thuộc giai đoạn Hậu kỳ Đá mới và Sơ kỳ Kim khí, có niên đại khoảng 6.000-3.000 năm trước. Các phát hiện mở ra hướng tìm hiểu về cách cư dân cổ lựa chọn nơi cư trú, thích nghi với điều kiện tự nhiên và khai thác nguồn tài nguyên trong môi trường núi lửa.
Từ góc nhìn khảo cổ học, hang động không chỉ là sản phẩm của hoạt động địa chất mà còn từng là không gian gắn với đời sống con người. Sự hiện diện của các dấu tích cư trú giúp kết nối câu chuyện về những biến đổi của Trái Đất với hành trình con người tìm kiếm nơi ở, tổ chức cuộc sống và hình thành cộng đồng.
Giá trị ấy cũng tạo nên tiềm năng phát triển các hoạt động giáo dục di sản và du lịch tìm hiểu khoa học. Thay vì chỉ tham quan một hang động hay ngắm nhìn miệng núi lửa, du khách có thể tiếp cận vùng đất thông qua những câu chuyện về địa chất, khảo cổ và quá trình con người thích nghi với thiên nhiên. Đây là hướng khai thác có chiều sâu, góp phần đưa di sản đến gần công chúng và đồng thời nâng cao nhận thức về bảo tồn di sản.
Khi cảnh quan trở thành một phần đời sống văn hóa
Ngoài những nét đặc trưng nêu trên, Công viên địa chất toàn cầu Đắk Nông còn là khu vực có bề dày văn hóa, lịch sử, với những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể như Không gian Văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh tại Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại; Di tích cấp quốc gia đặc biệt Đường mòn Hồ Chí Minh và 5 di tích cấp quốc gia khác như Ngục Đắk Mil, Căn cứ kháng chiến B4-Liên tỉnh IV, Di tích lịch sử lưu niệm N’Trang Gưh, Địa điểm Chiến thắng Đồi 722- Đắk Sắk, Địa điểm bắt liên lạc khai thông đường Hồ Chí Minh đoạn Nam Tây Nguyên đến Đông Nam Bộ.
Cùng với đó, đời sống văn hóa của cộng đồng các dân tộc sinh sống trong vùng Công viên địa chất toàn cầu Đắk Nông cũng tạo nên sức hấp dẫn riêng cho vùng đất. Núi rừng, sông suối, thác nước và những cánh rừng không chỉ tạo nên cảnh quan mà còn gắn với ký ức, niềm tin và cách cộng đồng lý giải thế giới tự nhiên.
Công viên Địa chất Đắk Nông còn là nơi giúp du khách trải nghiệm đời sống tinh thần đa dạng, phong phú của phần lớn các dân tộc trên địa bàn,
Nhiều câu chuyện huyền sử, thần thoại được lưu truyền qua các thế hệ phản ánh mối quan hệ giữa con người với núi, rừng và nguồn nước. Trong đời sống văn hóa bản địa, thiên nhiên không đơn thuần là bối cảnh sinh tồn mà còn hiện diện trong các tín ngưỡng dân gian, các nghi lễ, lễ hội, ngữ văn dân gian, nghệ thuật diễn xướng, các trò chơi dân gian, ẩm thực truyền thống…những di sản văn hóa cần được gìn giữ, bảo tồn.
Và để phát huy những giá trị ấy, cộng đồng cần được đặt ở vị trí trung tâm. Người dân không chỉ là chủ thể gìn giữ văn hóa mà còn có thể trực tiếp tham gia tổ chức hoạt động trải nghiệm, giới thiệu tri thức bản địa và cung cấp dịch vụ. Qua đó, du lịch vừa góp phần duy trì những thực hành văn hóa có giá trị, vừa tạo thêm sinh kế cho người dân địa phương.
Kết nối di sản, mở rộng sức hút du lịch Lâm Đồng
Trong không gian phát triển mới của tỉnh Lâm Đồng, Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông bổ sung một lợi thế khác biệt cho hệ thống sản phẩm du lịch: khám phá hang động núi lửa, tìm hiểu lịch sử Trái đất và trải nghiệm văn hóa bản địa.
Sự kết hợp giữa địa chất, cảnh quan và đời sống cộng đồng tạo điều kiện xây dựng những hành trình có chiều sâu, thay vì phát triển các điểm tham quan riêng lẻ.
Các tuyến du lịch mang tên “Trường ca của Lửa và Nước,” “Bản giao hưởng của Làn gió mới,” “Âm thanh từ Trái Đất” là những cách tiếp cận nhằm kết nối các điểm di sản, kể câu chuyện về vùng đất qua những chủ đề gần gũi và giàu sức gợi.
Để phát huy tiềm năng, Lâm Đồng cần tiếp tục hoàn thiện hạ tầng, nâng cao chất lượng dịch vụ, đẩy mạnh quảng bá và liên kết các điểm đến với cơ sở lưu trú, ẩm thực cùng hoạt động trải nghiệm. Cùng với đó, bảo tồn di sản và tạo điều kiện để cộng đồng tham gia, hưởng lợi từ du lịch cần được đặt song hành với mục tiêu thu hút du khách.
Từ những dấu tích hàng triệu năm trong lòng đất đến tiếng cồng chiêng, tấm thổ cẩm và câu chuyện được truyền qua nhiều thế hệ, vùng di sản này sở hữu nguồn tài nguyên phong phú để phát triển những trải nghiệm có chiều sâu.
Bảo tồn tốt các giá trị địa chất, thiên nhiên và văn hóa, đồng thời trao cơ hội để cộng đồng cùng tham gia và hưởng lợi, sẽ là nền tảng để Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông thu hút du khách theo hướng bền vững, đưa những câu chuyện của vùng đất đến gần hơn với công chúng trong nước và quốc tế./.
(Vietnam+)