Làm gì để gốm Chăm Bàu Trúc thoát diện cần bảo vệ khẩn cấp?

Chiều 11.10, UBND tỉnh Khánh Hòa phối hợp Bộ VH-TT-DL tổ chức hội thảo khoa học "Bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp". Hội thảo nằm trong chuỗi hoạt động lễ hội Katê 2026.

Bảo tồn phải gắn với sinh kế

Phát biểu khai mạc, bà Thái Thị Lệ Hằng, Giám đốc Sở VH-TT-DL Khánh Hòa, cho biết người Chăm ở làng gốm Bàu Trúc vẫn duy trì phương thức làm gốm thủ công, tạo hình bằng tay, không dùng bàn xoay và nung lộ thiên. Năm 2022, nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

“Nếu người làm nghề không có thu nhập ổn định, sản phẩm không có thị trường, thế hệ trẻ không nhìn thấy tương lai từ nghề truyền thống thì việc trao truyền và duy trì di sản sẽ gặp nhiều khó khăn”, bà Hằng chia sẻ.

Theo bà Hằng, mục tiêu lâu dài của tỉnh là từng bước đáp ứng các yêu cầu của UNESCO, đưa nghệ thuật làm gốm của người Chăm ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp, hướng tới được xem xét ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

ẢNH: BÁ DUY

Trình bày đề dẫn, PGS-TS Trương Văn Món, Trường ĐH KHXH-NV TP.HCM, cho biết sau 4 năm di sản được ghi danh, địa phương đã đầu tư 12 tỉ đồng nâng cấp hạ tầng làng nghề, quy hoạch mỏ đất sét và hỗ trợ thành lập hợp tác xã. Lượng khách đến làng gốm Bàu Trúc tăng từ hơn 11.000 lượt năm 2023 lên hơn 17.000 lượt năm 2025.

ẢNH: BÁ DUY

Tuy nhiên, theo ông Món, yêu cầu đặt ra là chuyển từ mô hình bảo vệ khẩn cấp sang bảo tồn bền vững, có đủ số liệu và bằng chứng khoa học để chứng minh những chuyển biến tích cực trong quá trình bảo vệ di sản, làm cơ sở báo cáo UNESCO.

ẢNH: BÁ DUY

Theo UBND xã Ninh Phước, làng gốm Bàu Trúc hiện có 151 thợ làm gốm, 2 hợp tác xã và hơn 100 cơ sở sản xuất, hộ kinh doanh. Giai đoạn 2023 - 2026, địa phương tổ chức các lớp truyền dạy nghề gốm cơ bản và nâng cao cho hơn 200 học viên.

Địa phương cũng duy trì CLB làm gốm của phụ nữ Chăm với 30 hội viên, thành lập CLB Thực hành di sản nghệ thuật làm gốm Chăm Bàu Trúc với 12 thành viên, đồng thời lập 7 hồ sơ đề nghị xét tặng danh hiệu nghệ nhân ưu tú.

ẢNH: BÁ DUY

Dù vậy, lực lượng kế cận vẫn hạn chế, giá trị kinh tế từ nghề chưa tương xứng với giá trị văn hóa của di sản, ảnh hưởng đến khả năng thu hút người trẻ. Nguồn nguyên liệu, nhiên liệu ngày càng khó khăn, chi phí sản xuất tăng. Xã Ninh Phước đang xây dựng nhãn hiệu chứng nhận “Gốm Chăm Bàu Trúc” nhằm nâng cao giá trị sản phẩm.

Một vấn đề khác được đặt ra là giá trị kinh tế của sản phẩm chưa phản ánh đầy đủ giá trị tri thức và kỹ năng của nghệ nhân. Trong tham luận, TS Nguyễn Thị Thu Trang, Trường ĐH Văn hóa TP.HCM, dẫn trường hợp Nghệ nhân ưu tú Đàng Xem, mất năm 2019. Năm 2019, một sản phẩm thuộc dòng gốm của ông do gia đình làm được bán với giá 50.000 đồng. Trong khi đó, một sản phẩm có kích thước tương tự của học trò đời thứ hai một nghệ nhân gốm Bizen (Nhật Bản) có giá 6 triệu đồng, gấp 120 lần.

Theo bà Trang, chênh lệch này không đồng nghĩa gốm Bàu Trúc có giá trị thấp hơn, mà cho thấy sự thiếu hụt trong hệ thống ghi nhận mối liên hệ giữa tác phẩm, người làm và dòng truyền nghề.

Ở góc độ thị trường, Sở Công thương Khánh Hòa nhận định sản xuất gốm Chăm còn nhỏ lẻ, chủ yếu dựa vào hộ gia đình nên khó đáp ứng đơn hàng lớn. Một số sản phẩm còn bất tiện về kích thước, trọng lượng, bao bì và vận chuyển. Sự liên kết giữa nghệ nhân, hợp tác xã, doanh nghiệp và nhà phân phối cũng chưa chặt chẽ.

Sở Công thương đề xuất phát triển các dòng quà tặng, quà lưu niệm có thiết kế gọn nhẹ, thuận tiện cho du khách mang theo, đồng thời mở rộng kênh tiêu thụ qua thương mại điện tử.

Tránh thương mại hóa di sản

PGS-TS Phan Quốc Anh, nguyên Giám đốc Sở VH-TT-DL Ninh Thuận (cũ), đề xuất phát triển mô hình “bảo tàng sống”, trong đó di sản tiếp tục được thực hành trong đời sống cộng đồng thay vì chỉ được trưng bày như hiện vật. Ông lưu ý không biến Bàu Trúc thành “sân khấu du lịch”, đồng thời cho rằng cần ưu tiên nguồn lực cho con người trước khi đầu tư hạ tầng.

ẢNH: BÁ DUY

Phát biểu tổng kết, GS-TS Nguyễn Văn Kim, Phó chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, nhấn mạnh muốn bảo vệ nghề gốm trước hết phải bảo vệ cộng đồng chủ thể sáng tạo và không gian thực hành di sản.

Ông đề xuất Khánh Hòa tập trung vào 5 định hướng: bảo vệ tri thức, kỹ năng, nhất là những kỹ thuật có nguy cơ mai một; đẩy mạnh truyền dạy, khuyến khích thế hệ trẻ nối nghề; bảo đảm nguồn nguyên liệu, không gian thực hành, thị trường tiêu thụ và sinh kế cho người làm nghề; phát triển du lịch trải nghiệm nhưng giữ gìn tính chân thực và vai trò chủ thể của cộng đồng; tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, cộng đồng Chăm, nghệ nhân, nhà khoa học và doanh nghiệp.

Lần đầu tổ chức lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc

Tối 10.10, UBND xã Ninh Phước khai mạc lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I năm 2026, gắn với lễ hội Katê.

Phát biểu khai mạc, ông Quảng Thúc Đoan, Chủ tịch UBND xã Ninh Phước, cho rằng nghề gốm Bàu Trúc là "mạch nguồn bền bỉ của ký ức và bản sắc". Gốm không chỉ là vật dụng làm từ đất. Trong mỗi dáng bình, chiếc nồi, chiếc chum còn có bàn tay, nhịp sống, niềm tin và tâm hồn của bao thế hệ người Chăm.

ẢNH: BÁ DUY

Thông qua lễ hội, địa phương muốn giới thiệu câu chuyện về nghề và người làm gốm, tạo điều kiện để nghệ nhân, hợp tác xã quảng bá sản phẩm, kết nối thị trường. Việc gắn nghề gốm với du lịch cũng được kỳ vọng tạo thêm việc làm, nâng thu nhập và mở rộng cơ hội truyền nghề cho thế hệ trẻ.

Lễ hội có các hoạt động triển lãm, trình diễn nghề gốm, trải nghiệm làm gốm và dệt thổ cẩm cùng nghệ nhân, chương trình “Một ngày làm nghệ nhân gốm Bàu Trúc” và giới thiệu các sản phẩm OCOP. Du khách còn có thể tham quan các điểm di tích, du lịch địa phương thông qua công nghệ thực tế ảo (VR).