Một người phụ nữ ở An Giang kể với tôi rằng cuối tuần trước chị ra cửa khẩu để sang Campuchia thăm gia đình. Đến lúc làm thủ tục xuất cảnh, chị mới được thông báo mình đang bị tạm hoãn xuất cảnh liên quan đến một doanh nghiệp có nghĩa vụ về thuế. Điều khiến chị hoảng hốt hơn cả việc không thể tiếp tục chuyến đi là đến lúc đó chị mới biết, mình đang được ghi nhận là người đại diện theo pháp luật của một công ty mà chị nói chưa từng biết đến.
Câu chuyện này đương nhiên còn phải được cơ quan có thẩm quyền xác minh, nhưng chỉ riêng việc một công dân đến cửa khẩu mới phát hiện mình đang mang một tư cách pháp lý mà bản thân cho rằng chưa từng xác lập cũng đủ để đặt ra một vấn đề lớn hơn. Đó là làm sạch mã số thuế không chỉ là chuyện xử lý những doanh nghiệp đã ngừng hoạt động, những hồ sơ tồn đọng hay những dữ liệu chưa khớp trên hệ thống. Đằng sau mỗi mã số thuế còn là một chủ thể cụ thể và trong nhiều trường hợp là một con người cụ thể, với danh tính, quyền và nghĩa vụ pháp lý gắn trực tiếp vào dữ liệu đó.
Cục Thuế đang triển khai Chiến dịch Làm sạch mã số thuế, tháo gỡ điểm nghẽn trong kinh doanh trên phạm vi toàn ngành trong năm 2026. Một trong ba nhóm trọng tâm được xác định cần hỗ trợ, xử lý chính là cá nhân bị lấy cắp hoặc giả mạo thông tin để thành lập doanh nghiệp, hộ kinh doanh hoặc pháp nhân không phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh thực tế. Hai nhóm còn lại là người nộp thuế đã ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn thành thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế và người nộp thuế không hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký.
Hàng quán đóng cửa tại TPHCM (Ảnh: Bảo Quyên).
Như vậy, làm sạch mã số thuế không chỉ là câu chuyện đưa những doanh nghiệp đã ngừng hoạt động về đúng trạng thái trên hệ thống, xử lý hồ sơ tồn đọng hay thu hồi những khoản nghĩa vụ còn thiếu. Đằng sau dữ liệu về một doanh nghiệp còn có thông tin của những con người cụ thể. Nếu một danh tính bị gắn sai ngay từ điểm khởi đầu thì quá trình liên thông dữ liệu về sau có thể khiến sai lệch ấy tạo ra những hậu quả ngày càng lớn.
Một thông tin căn cước có thể trở thành dữ liệu đăng ký doanh nghiệp. Dữ liệu đăng ký doanh nghiệp sau đó được truyền sang hệ thống quản lý thuế. Khi doanh nghiệp không kê khai, không hoạt động tại địa chỉ đăng ký hoặc phát sinh các nghĩa vụ khác, tên của người đang được ghi nhận là người đại diện theo pháp luật tiếp tục trở thành căn cứ để cơ quan quản lý thực hiện các thủ tục tiếp theo.
Điều đáng ghi nhận là cơ chế đăng ký doanh nghiệp vừa có một bước thay đổi quan trọng theo hướng tăng cường xác thực danh tính. Từ ngày 21/7/2026, Bộ Tài chính triển khai quy trình xác thực điện tử đối với người nộp hồ sơ và người ủy quyền thực hiện thủ tục đăng ký thành lập doanh nghiệp. Kể từ thời điểm này, cá nhân, tổ chức phải thực hiện xác thực điện tử để được cấp đăng ký thành lập doanh nghiệp theo quy định.
Nghị định 296/2026/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa cơ chế này. Khi thủ tục được thực hiện thông qua ủy quyền, người ủy quyền và người được ủy quyền đều phải xác thực điện tử đối với những thủ tục quan trọng như thành lập doanh nghiệp, thay đổi người đại diện theo pháp luật, thay đổi chủ sở hữu hoặc thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn, thay đổi chủ doanh nghiệp tư nhân, thành viên hợp danh và một số thông tin quan trọng khác. Trường hợp người ủy quyền chưa có tài khoản định danh điện tử thì hồ sơ phải kèm giấy tờ định danh theo quy định.
Đây là những thay đổi rất đáng ghi nhận. Khi việc nộp hồ sơ và việc ủy quyền đều để lại dấu vết xác thực điện tử, khả năng một người dễ dàng sử dụng giấy tờ của người khác để thực hiện thủ tục đăng ký doanh nghiệp sẽ bị thu hẹp đáng kể. Đặc biệt, nếu người ủy quyền không xác nhận hoặc xác nhận mình không hề ủy quyền, quy định hiện hành đã đặt ra cơ chế để cơ quan đăng ký kinh doanh yêu cầu doanh nghiệp báo cáo, làm rõ.
Nhưng chính sự tiến bộ của cơ chế mới lại làm nổi bật một vấn đề khác. Những doanh nghiệp được thành lập từ nay về sau sẽ có thêm những lớp bảo vệ mới. Còn hàng loạt doanh nghiệp, hộ kinh doanh đã được đăng ký trong nhiều năm trước, khi việc xác thực danh tính chưa được thực hiện theo cơ chế hiện nay, thì sao? Đây mới là phần khó của bài toán làm sạch dữ liệu. Với những dữ liệu lịch sử như vậy, cơ chế xác thực mới không thể tự động quay ngược thời gian để giải quyết.
Theo tôi, chiến dịch Làm sạch mã số thuế năm nay là cơ hội thích hợp để tiến thêm một bước, từ việc làm sạch trạng thái của doanh nghiệp sang đối soát mối quan hệ giữa số định danh cá nhân và các tư cách kinh doanh đang gắn với số định danh ấy.
Điều này không nhất thiết phải bắt đầu bằng một hệ thống hoàn toàn mới. Khi Nhà nước đã có Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, Cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp, dữ liệu đăng ký hộ kinh doanh và hệ thống quản lý thuế, vấn đề đáng nghiên cứu là làm thế nào để chính người dân có thể nhìn thấy phần dữ liệu liên quan trực tiếp đến mình.
Chẳng hạn, sau khi đăng nhập bằng tài khoản định danh điện tử, một công dân có thể tra cứu tập trung để biết mình hiện đang là chủ sở hữu hoặc thành viên của những doanh nghiệp nào, có đang được ghi nhận là người đại diện theo pháp luật ở đâu hay đang đứng tên hộ kinh doanh nào. Nếu thông tin đều chính xác, họ không phải làm thêm bất kỳ thủ tục gì. Nhưng nếu xuất hiện một doanh nghiệp chưa từng biết, một hộ kinh doanh chưa từng mở hoặc một tư cách mà bản thân chưa từng nhận, người dân cần có khả năng phản ánh ngay để dữ liệu được kiểm tra trước khi vấn đề tiếp tục kéo dài. Một chức năng như vậy nghe có vẻ rất nhỏ nhưng có thể thay đổi đáng kể cách chúng ta bảo vệ danh tính pháp lý trong môi trường số.
Thực tế có thể tồn tại cả trường hợp người dân bị giả mạo lẫn trường hợp một người tự nguyện cho người khác mượn tên, đã ký hồ sơ nhưng đến khi doanh nghiệp phát sinh nghĩa vụ mới muốn phủ nhận sự liên quan. Hai tình huống này phải được phân biệt bằng chứng cứ, lịch sử hồ sơ, chữ ký, dữ liệu xác thực và quá trình thực tế tham gia doanh nghiệp.
Bởi vậy, một hệ thống tốt phải làm được cả hai việc. Nó vừa phải bảo vệ người thực sự bị sử dụng danh tính, vừa không trở thành lối thoát cho người đã tham gia thành lập hoặc điều hành doanh nghiệp nhưng muốn né tránh trách nhiệm. Đây cũng là lý do làm sạch dữ liệu không thể chỉ hiểu là sửa những gì đang sai. Quan trọng hơn là thiết kế cơ chế để sai lệch được phát hiện sớm và ngày càng khó phát sinh.
Nếu chúng ta xử lý được rất nhiều hồ sơ trong năm nay nhưng vài năm nữa lại phải mở một chiến dịch tương tự vì dữ liệu mới tiếp tục sai và dữ liệu cũ chưa được đối soát với người thật, thì việc làm sạch vẫn chủ yếu là xử lý hậu quả. Ngược lại, khi những hồ sơ mới được kiểm soát bằng xác thực điện tử, những dữ liệu cũ được từng bước đối soát và mỗi công dân có khả năng biết những tư cách kinh doanh nào đang gắn với danh tính của mình, việc làm sạch sẽ không còn là một chiến dịch diễn ra trong vài tháng mà trở thành một cơ chế thường xuyên của quản trị số.
Tác giả: Hoàng Hà là luật sư thuộc Đoàn Luật sư TPHCM, luật gia thuộc Hội Luật gia Việt Nam. Anh tốt nghiệp Đại học Luật Hà Nội, thạc sĩ Luật Kinh tế tại Đại học Kinh tế TPHCM.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!