Được trao truyền qua nhiều thế hệ, nghề làm lược sừng tại Thụy Ứng (xã Thường Tín, Hà Nội) không chỉ giữ gìn vẹn nguyên di sản văn hóa lâu đời mà còn liên tục thích ứng với thời cuộc. Sự kết hợp giữa chuyển đổi số trên các sàn thương mại điện tử và mô hình "sản xuất xanh" đang giúp làng nghề chuyển mình mạnh mẽ trong thời đại số.
Viết tiếp câu chuyện hơn 400 năm
Làng nghề lược sừng Thụy Ứng sở hữu bề dày lịch sử hơn 400 năm hình thành và phát triển. Tương truyền, nghề chế tác sừng nơi đây do ông tổ họ Trần dốc lòng truyền dạy cho dân làng từ khoảng giữa thế kỷ 16.
Trải qua bao thăng trầm của thời cuộc, tiếng cưa, tiếng đục vẫn bền bỉ vang vọng qua nhiều thế hệ nối tiếp nhau. Chiếc lược sừng không chỉ là vật dụng sinh hoạt quen thuộc mà đã trở thành một di sản văn hóa độc đáo, minh chứng cho sức sống mãnh liệt của một làng nghề truyền thống chốn Kinh kỳ.
Điểm đặc biệt của lược sừng Thụy Ứng nằm ở những giá trị cốt lõi mà các sản phẩm nhựa công nghiệp không thể thay thế. Được chế tác hoàn toàn từ sừng trâu, bò tự nhiên, lược sừng không gây tĩnh điện, giúp tóc luôn bóng, suôn mượt và không bị chẻ ngọn.
Việc sử dụng lược sừng mỗi ngày còn như một liệu pháp massage an toàn, hỗ trợ kích thích huyệt đạo và tăng cường tuần hoàn máu não. Đặc biệt, trong quan niệm phong thủy của người Á Đông, chất liệu sừng mang yếu tố tâm linh sâu sắc, được tin rằng có khả năng xua đuổi tà khí và mang lại bình an.
Để biến một chiếc sừng thô ráp thành một sản phẩm mỹ nghệ là cả một hành trình kỳ công. Quy trình này đòi hỏi người thợ phải thực hiện hàng chục bước chế tác vô cùng nghiêm ngặt.
Chiếc sừng thô ban đầu được cưa thành từng ống tròn, đem luộc trong dầu sôi cho mềm rồi dùng cảo ép thành những khuôn phẳng. Sau đó tiến hành pha phôi và tạo dáng thô cho sản phẩm. Những công đoạn cuối cùng như chà nhíp, cắt từng chiếc răng lược và đánh bóng giúp bề mặt chiếc lược trở nên nhẵn bóng và phô diễn trọn vẹn những đường vân sừng.
Nếu trước đây, năng suất làm nghề phụ thuộc vào sức người thì nay Thụy Ứng có bước chuyển mình mạnh mẽ nhờ cơ giới hóa. Máy móc được đưa vào đảm nhiệm các khâu cắt, mài, ép, giúp giảm thiểu sức lao động, rút ngắn thời gian và tạo ra hàng loạt sản phẩm có độ đồng đều, chính xác cao.
Thế nhưng, dù công nghệ có tiên tiến đến đâu cũng không thể thay thế được sự tỉ mỉ của bàn tay người nghệ nhân.
Bà Đỗ Thị Phương, 52 tuổi, thợ nghề làng Thụy Ứng chia sẻ: “Máy móc chỉ hỗ trợ những khâu nặng nhọc để tăng năng suất và độ chính xác. Còn linh hồn của sản phẩm sừng, từ khâu dũa răng lược đến chạm khắc và đánh bóng thủ công, vẫn phải dựa vào đôi bàn tay và cái tâm của người thợ.”
Thay vì rời quê ra phố tìm việc, nhiều người trẻ quyết định ở lại nối nghiệp gia đình, mang theo tư duy kinh doanh nhạy bén và góc nhìn của giới trẻ thời đại công nghệ.
Nhận thấy xu hướng sống xanh và chăm sóc sức khỏe ngày càng được ưa chuộng, những người thợ trẻ nhanh chóng chuyển hướng, sáng tạo thêm dòng sản phẩm phong phú như dụng cụ massage Guasha hay trang sức, trâm cài tóc theo lối cổ phong. Tiếp đó, họ đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử và nền tảng mạng xã hội để đưa các sản phẩm của làng nghề tiếp cận gần hơn với đông đảo khách hàng và bạn bè quốc tế.
“Nhiều người nghĩ về quê nối nghề là bước lùi, nhưng mình lại thấy đây là cơ hội lớn với nền di sản Việt và làm nghệ nhân thời nay không hề gò bó mà là một cách để lớp trẻ như mình định hình cá tính sáng tạo và tự hào khẳng định giá trị truyền thống của cha ông,” anh Nguyễn Đức Mạnh, 26 tuổi - một thợ học nghề chia sẻ.
Đưa lược sừng vượt khỏi lũy tre làng
Sự bùng nổ của sàn thương mại điện tử mở ra một chương mới đầy tính đột phá cho làng nghề, đánh dấu bước chuyển mình từ mô hình kinh doanh truyền thống sang không gian số. Hàng loạt gian hàng trực tuyến mang thương hiệu lược sừng Thụy Ứng xuất hiện trên các sàn thương mại điện tử lớn trong nước như Shopee, TikTok Shop.
Nhờ vậy, chiếc lược sừng thủ công không còn bó hẹp trong phạm vi du khách ghé thăm làng nghề hay khu vực quanh thủ đô mà tiếp cận trực tiếp đến hàng triệu người tiêu dùng trên khắp mọi miền tổ quốc chỉ qua vài cú chạm màn hình.
Chị Phương Hà, 31 tuổi, chủ xưởng mỹ nghệ Thanh Hà chia sẻ: “Việc đưa sản phẩm lên nền tảng số không chỉ là mở rộng kênh bán hàng mà còn đưa câu chuyện di sản của làng nghề Thụy Ứng đến gần hơn với công chúng. Thương mại điện tử giúp xưởng tiếp cận khách hàng một cách chủ động. Đây là cầu nối hiệu quả nhất đưa giá trị truyền thống vào nhịp sống hiện đại.”
Điểm nhấn trong làn sóng chuyển đổi số tại Thụy Ứng là hình thức bán hàng qua các phiên phát sóng trực tiếp ngay tại xưởng chế tác. Những thước phim chân thực về quy trình làm nghề giúp người xem thấu hiểu và tin tưởng hơn vào chất lượng sản phẩm.
Khách hàng trực tuyến không chỉ mua một vật dụng thông thường, mà họ lựa chọn vì trân trọng công sức và sự tỉ mỉ của người thợ. Cách làm này đã mang lại lượng đơn hàng ổn định, đồng thời biến không gian sản xuất tĩnh lặng trước đây thành một kênh tiếp thị trải nghiệm sống động.
Là một trong những người mở đường đưa mỹ nghệ sừng Thụy Ứng vươn ra thị trường quốc tế, nghệ nhân Nguyễn Văn Sử, Chi hội trưởng Chi hội Làng nghề sừng Thụy Ứng vẫn luôn trăn trở với sứ mệnh giữ lửa di sản. Đánh giá về bước chuyển dịch đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử hiện nay, ông nhấn mạnh: “Nếu trước đây chúng tôi phải vất vả tìm đường xuất khẩu qua nhiều khâu trung gian, thì nay các sàn thương mại điện tử chính là nơi giúp sản phẩm làng nghề vươn xa. Đưa lược sừng lên sàn số mở ra đầu ra bền vững cho bà con trong làng và là cách nhanh nhất để khẳng định giá trị thủ công Việt Nam với bạn bè quốc tế trong thời đại số.”
Sự cộng hưởng giữa giá trị truyền thống của thế hệ nghệ nhân đi trước và tư duy công nghệ của thế hệ trẻ kế thừa chính là chìa khóa tạo nên thành công trên các sàn thương mại điện tử. Làn sóng đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử đã thực sự hồi sinh làng nghề theo một cách đầy trẻ trung và hiện đại, góp phần giúp sản phẩm sừng Thụy Ứng giữ trọn được “hồn cốt” di sản hàng trăm năm, tự tin vững bước trong nền kinh tế số.
Hướng tới mô hình “sản xuất xanh”
Nhiều năm về trước, bài toán môi trường luôn là điểm nhức nhối đối với sự phát triển bền vững của Thụy Ứng. Quá trình cưa, mài, luộc và đánh bóng sừng trâu, bò phát sinh tiếng ồn, khói bụi cùng mùi hôi bám chặt lấy từng con ngõ. Bụi sừng vốn rất mịn, dễ phát tán trong không khí, gây ảnh hưởng trực tiếp đến hệ hô hấp của người thợ lẫn không gian sống của cộng đồng xung quanh.
Nhận thức được việc đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế không phải là con đường dài hạn, các chủ xưởng trong làng đã chủ động tìm kiếm giải pháp để tự bảo vệ sức khỏe bản thân và gìn giữ sinh kế của quê hương.
Điểm đột phá đầu tiên đến từ việc đầu tư hạ tầng xử lý ô nhiễm ngay tại không gian chế tác. Tại hầu hết các xưởng sản xuất, hệ thống quạt hút công suất lớn và đường ống thu gom bụi đã được lắp đặt đồng bộ, bao phủ trực tiếp các vị trí cưa, mài.
Ngay khi luồng bụi vừa thoát ra từ lưỡi cắt hay đĩa mài, chúng lập tức bị lực hút mạnh mẽ cuốn trọn vào hệ thống lọc tập trung thay vì bay lơ lửng ngoài không khí.
Sự can thiệp kỹ thuật này hạ đáng kể lượng khói bụi, đồng thời bảo vệ đôi mắt và lá phổi của người lao động. Bụi mạt và các mẩu sừng vụn sau khi qua hệ thống lọc được gom lại, đóng bao chỉn chu và phân loại kỹ lưỡng.
Do bản chất của sừng là đạm hữu cơ tự nhiên (keratin) chứa hàm lượng dinh dưỡng rất cao, mùn sừng nhanh chóng trở thành một loại phân bón tan chậm hữu dụng. Giới chơi cây cảnh đặc biệt ưa chuộng chúng nhờ khả năng tơi xốp đất, cung cấp dưỡng chất và không gây nóng rễ.
Từ gánh nặng rác thải, mùn sừng nay biến thành nguồn thu phụ đáng kể, giúp người dân tối ưu hóa giá trị của từng nguyên liệu. Chị Phương Hà chia sẻ thêm: “Ngày trước, mùn sừng xả ra là nỗi lo lớn vì vừa bụi, vừa làm chật xưởng. Còn nay, việc biến nó thành phân bón hữu cơ đã giải quyết triệt để bài toán môi trường, mang lại nguồn thu phụ, giúp hoàn thiện mắt xích sản xuất xanh cho làng nghề.”
Tư duy kinh tế tuần hoàn đã mang lại lợi ích rõ rệt khi biến Thụy Ứng thành một trong những điểm sáng về chuyển đổi xanh trong các làng nghề truyền thống.
Việc khép kín vòng đời nguyên liệu: từ phôi thô, sản phẩm mỹ nghệ cho đến mạt sừng giải quyết triệt để nguy cơ ô nhiễm từ đó nâng cao hiệu quả kinh tế cho các hộ sản xuất. Đây cũng là mắt xích quan trọng giúp sản phẩm sừng Thụy Ứng đáp ứng tiêu chuẩn tiêu dùng xanh, gia tăng thiện cảm và niềm tin trong lòng khách hàng trong nước và quốc tế./.
(Vietnam+)