Ở tuổi gần 70, hàng ngày ông Trần Văn Biển, thường được người dân gọi là Chín Biển, vẫn lên khu rẫy rộng 3,5 ha ở sườn núi Hòn Ngang, làng Kon Mon, xã Bình Phú để chăm sóc sim, bưởi da xanh, mít, xoài, chà là và dâu da đất.
Công việc của ông là kiểm tra từng gốc cây, cắt tỉa cành, bón phân, phát cỏ và theo dõi độ ẩm của đất.
Khoảng 35 năm trước, vợ chồng ông mua khu đất này. Ban đầu, gia đình cải tạo để trồng mía, ngô, sau đó chuyển sang keo với mong muốn có nguồn thu ổn định. Tuy nhiên, hiệu quả kinh tế không cao, trong khi đất ngày càng bạc màu.
Sinh ra và lớn lên gần núi rừng, từ nhỏ ông Biển đã quen với những bụi sim mọc tự nhiên trên đồi. Năm 2017, ông quyết định thay đổi cách canh tác, xây dựng khu vườn nhiều tầng cây thay vì tiếp tục trồng một loại cây.
Khu vườn sim và cây ăn quả rộng 3,5 ha của ông Trần Văn Biển. Ảnh: Trần Hóa
Ông giữ lại cây có sẵn, trồng thêm sao xanh, bưởi da xanh, mít, xoài, chà là cùng nhiều loại cây khác. Sim rừng được chọn làm một trong những cây chủ lực do phù hợp điều kiện tự nhiên tại khu vực.
Để gây dựng vườn sim, ông vào rừng tìm cây dại, thuê người Ba Na đào về ươm và mua thêm cây giống. Tỷ lệ sống ban đầu thấp khiến ông nhiều lần phải trồng lại, tốn hàng chục triệu đồng.
Theo ông Biển, sim rừng không thể chăm sóc giống các loại cây ăn quả thông thường. Người trồng phải theo dõi đặc tính từng cây, cắt bớt nhánh, tạo tán và điều chỉnh dinh dưỡng để cây phát triển, cho quả ổn định.
Khoảng năm 2020, khi vườn sim bắt đầu lớn, nhiều cây mắc bệnh ở rễ, sinh trưởng kém, thậm chí không cho quả. Ông chuyển sang tìm hiểu nông nghiệp hữu cơ, học cách cải tạo đất bằng men vi sinh IMO.
Phân bón trong vườn chủ yếu được làm từ phân bò, phân dơi và xác bã thực vật. Ông cũng tự ủ hàng nghìn lít dung dịch vi sinh để bón cho cây. "Làm hữu cơ ban đầu rất khó, nhưng khi đất dần tốt lên thì cây cũng khỏe hơn", ông nói.
Sau nhiều năm, khu đất trước đây trồng cây ngắn ngày và keo được phủ kín bằng hơn 2.000 gốc sim, xen chà là, dâu da đất, bưởi da xanh, mít, xoài và nhiều loại cây khác.
Bốn năm qua, sim bắt đầu cho thu hoạch ổn định. Mùa quả kéo dài từ khoảng tháng 4 đến tháng 8. Năm 2025, ông thu khoảng hai tấn sim tươi, bán với giá 50.000 đồng mỗi kg, doanh thu khoảng 100 triệu đồng.
Ngoài bán quả tươi, gia đình chế biến sim thành rượu, mật và sản phẩm sấy khô, đưa đi tiêu thụ tại nhiều nơi ở Gia Lai và TP HCM. Bưởi, mít, xoài cùng các loại cây khác trong vườn cũng tạo thêm nguồn thu.
Mỗi mùa sim chín, ông thuê người địa phương thu hái, trả công hơn 300.000 đồng một ngày.
Theo lão nông, nguồn thu không phải mục tiêu duy nhất của quá trình chuyển đổi. Ông muốn đất được phục hồi, cây trồng có thể phát triển lâu dài thay vì khai thác theo những chu kỳ ngắn. Khi khu vườn dần xanh tốt, ông Biển bắt đầu đưa khách đến tham quan, trải nghiệm.
Thung lũng Vĩnh An hiện có gần 400 hộ đồng bào Ba Na sinh sống, còn lưu giữ nhiều nét văn hóa như dệt thổ cẩm, múa xoang, cồng chiêng, bắn nỏ, cùng hệ thống suối, thác và cảnh quan tự nhiên.
Theo ông Biển, sinh kế của nhiều người dân lâu nay chủ yếu dựa vào rừng keo. Việc canh tác đơn điệu, khai thác theo chu kỳ ngắn khó tạo giá trị lâu dài từ cảnh quan và tài nguyên bản địa.
Ông Trần Văn Biển thu hoạch bưởi da xanh. Ảnh: Trần Hóa
Từ kinh nghiệm trên khu vườn của mình, ông hướng dẫn một số hộ Ba Na làm phân hữu cơ, chế phẩm vi sinh và chuyển đổi cây trồng.
Khi địa phương phát triển mô hình du lịch cộng đồng, vườn sim của ông trở thành một trong những điểm trải nghiệm. Dịp hè vừa qua, hàng trăm học sinh và du khách đến tham quan, hái sim và thưởng thức quả tại vườn.
Ông cũng đầu tư một căn nhà sàn làm nơi nghỉ chân. Với những đoàn đặt trước, vợ ông chuẩn bị món ăn địa phương phục vụ khách. Các sản phẩm từ sim và nông sản trong vườn được gia đình mang đến giới thiệu tại những lễ hội văn hóa, ẩm thực trong vùng.
Ông Biển cho rằng mô hình chỉ có thể tạo giá trị lâu dài nếu người dân địa phương cùng tham gia. Các hộ có thể cung cấp nông sản, dẫn khách, giới thiệu văn hóa Ba Na hoặc tham gia những dịch vụ phục vụ du lịch để có thêm thu nhập.
Anh Đinh Ri, Tổ trưởng Tổ hướng dẫn du lịch cộng đồng Vĩnh An, đánh giá khu vườn của ông Biển đang góp phần mở thêm hướng sinh kế tại địa phương.
"Điều đáng quý là ông Biển không giữ riêng kinh nghiệm mà hỗ trợ bà con thay đổi phương thức canh tác, gìn giữ cảnh quan và phát triển sinh kế từ du lịch cộng đồng", anh Ri nói.
Trần Hóa