Là một trong những lễ hội tín ngưỡng dân gian tiêu biểu của đồng bào dân tộc Thái ở Thanh Hóa, Lễ hội Chá Mùn không chỉ lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch gắn với bản sắc địa phương.
Từ việc phục dựng lễ hội sau nhiều năm bị gián đoạn đến khi được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, Chá Mùn đang trở thành điểm nhấn trong hành trình bảo tồn di sản, quảng bá hình ảnh vùng đất Mường Đeng và tạo sinh kế cho cộng đồng.
Chá Mùn - nét đẹp tín ngưỡng của người Thái
Theo quan niệm dân gian, Pó Then, tức vua Trời, là đấng linh thiêng có quyền năng chữa lành bệnh tật, che chở cho dân làng. Vì vậy, vào khoảng tháng 9-10 âm lịch hằng năm, người Thái đen ở Yên Thắng tổ chức Lễ hội Chá Mùn để tạ ơn Pó Then, cầu sức khỏe, cầu mùa và cầu phúc cho cộng đồng.
Không đơn thuần là một nghi lễ tín ngưỡng, Chá Mùn còn thể hiện quan niệm sống hài hòa giữa con người với thiên nhiên, niềm tin vào sự chở che của thần linh và khát vọng về cuộc sống bình yên, no ấm.
Qua lễ hội, những phong tục, tập quán, tri thức dân gian và cách ứng xử trong cộng đồng được tái hiện, góp phần củng cố sự gắn kết giữa các thế hệ người Thái.
Trước ngày hội, thầy mo sẽ loan báo đến những người bệnh từng được cứu chữa chuẩn bị đồ lễ để góp vào lễ hội được tổ chức tại nhà thầy mo. Người ta sẽ dựng một cây bông (tiếng Thái gọi là Bọoc mạy) giữa sân.
Trên cây bông có treo đủ loài hoa, chim muông, cá, ếch, voi, ngựa… tượng trưng cho vạn vật.
Boọc mạy là trung tâm của lễ hội Chá Mùn, mọi hoạt động của lễ hội đều diễn ra quanh khu vực này. Thầy mo còn đặt 2 hũ rượu cần, 1 dành mời Pó Then hũ còn lại để mời khách đến dự lễ hội.
Mâm lễ cúng chính được gọi là Pan thôn để dâng lên Pó Then và linh hồn các thế hệ Mo mùn đi trước. Những mâm lễ phụ còn lại để tiếp đoàn quân lính đi từ Mường trời xuống trần gian dự lễ hội Chá Mùn.
Mở đầu là phần lễ, thầy mo sẽ thực hiện các nghi thức mời Pó Then và các linh hồn những thầy mo đã qua đời về dự lễ hội và xin phép mở hội Chá Mùn. Sau đó thầy mo sẽ làm lễ cúng rồi phát lộc, phát thuốc chữa bệnh cho dân bản.
Tiếp đến ông sẽ tiến hành gọi vía các con bệnh rồi đọc bài khấn xin các thần linh cho mưa thuận gió hòa, cho lúa đầy bồ, xin ban sức khỏe. Sau khi được thần linh chứng giám phần lễ sẽ kết thúc và dân làng sẽ cùng vui phần hội.
Trong không gian hành lễ, tiếng trống, tiếng chiêng hòa cùng các điệu múa và nghi thức truyền thống tạo nên sắc thái vừa linh thiêng vừa gần gũi. Mỗi nghi thức đều gắn với những quan niệm, câu chuyện và ký ức văn hóa được cộng đồng gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ.
Giá trị của Chá Mùn vì thế không chỉ nằm ở hình thức tổ chức mà còn ở ý nghĩa tinh thần đối với đời sống người dân. Đây là dịp để cộng đồng thể hiện lòng biết ơn, cầu mong sức khỏe, mùa màng thuận lợi, đồng thời gặp gỡ, giao lưu và cùng nhau gìn giữ bản sắc dân tộc.
Với những giá trị nhân văn và văn hóa đặc sắc, tháng 8/2024, Lễ hội Chá Mùn của người Thái ở Yên Thắng được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình lễ hội truyền thống, tập quán xã hội và tín ngưỡng.
Phục dựng và trao truyền để di sản tiếp tục sức sống
Do những thăng trầm của lịch sử, trong nhiều năm, Lễ hội Chá Mùn từng bị gián đoạn, đứng trước nguy cơ mai một.
Đến năm 2017, với sự quan tâm của các cấp, ngành, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa phối hợp với Ủy ban Nhân dân huyện Lang Chánh trước đây phục dựng thành công lễ hội.
Từ đó đến nay, chính quyền và nhân dân xã Yên Thắng duy trì tổ chức lễ hội vào khoảng tháng 9-10 âm lịch hằng năm, từng bước khôi phục không gian thực hành văn hóa truyền thống của cộng đồng.
Quá trình phục dựng không chỉ đưa các nghi thức trở lại đời sống mà còn góp phần nâng cao nhận thức của người dân về giá trị di sản. Những người cao tuổi, thầy mo và người am hiểu phong tục giữ vai trò quan trọng trong việc thực hành, giải thích và truyền dạy các nghi thức cho thế hệ trẻ. Qua đó, những tri thức dân gian, quan niệm tín ngưỡng và phong tục truyền thống có thêm cơ hội được tiếp nối.
Thông qua lễ hội và Tuần Văn hóa Mường Đeng, địa phương mong muốn giới thiệu rộng rãi những nét đặc sắc trong đời sống tín ngưỡng của đồng bào Thái đến người dân và du khách.
Để bảo tồn bền vững, việc tổ chức lễ hội cần đi đôi với duy trì môi trường thực hành văn hóa trong cộng đồng. Người dân không chỉ tham gia các hoạt động biểu diễn, phục vụ du khách mà phải tiếp tục là chủ thể quyết định cách thức gìn giữ và phát huy di sản.
Vai trò của nghệ nhân, thầy mo và người cao tuổi cần được đề cao, đồng thời khuyến khích thế hệ trẻ tìm hiểu nguồn cội, tham gia các hoạt động văn hóa và tiếp nhận những giá trị truyền thống.
Cùng với đó, công tác tư liệu hóa, ghi chép và lưu trữ các nghi thức, câu chuyện dân gian, âm nhạc, điệu múa và phong tục liên quan đến Chá Mùn cần được quan tâm. Đây là cơ sở phục vụ nghiên cứu, giáo dục văn hóa và quảng bá di sản.
Việc giới thiệu lễ hội cũng cần bảo đảm tính chân thực, tôn trọng yếu tố thiêng của nghi lễ, tránh thương mại hóa hoặc biến các thực hành tín ngưỡng thành hoạt động trình diễn đơn thuần.
Gắn di sản với du lịch, tạo sinh kế cho người dân
Lễ hội Chá Mùn năm 2026 được tổ chức trong khuôn khổ Tuần Văn hóa Mường Đeng với nhiều hoạt động giao lưu văn nghệ, thể thao, trò chơi dân gian, trưng bày sản phẩm, giới thiệu ẩm thực địa phương và chợ đêm, thu hút hàng nghìn du khách tham gia.
Điểm nhấn của chương trình là đêm nghệ thuật với chủ đề “Mường Đeng - Hành trình di sản,” gồm ba chương: “Thuở khai bản dựng mường,” “Sắc màu văn hóa” và “Chá Mùn, gọi mùa bình an.”
Thông qua ngôn ngữ nghệ thuật, các tiết mục góp phần giới thiệu lịch sử hình thành bản mường, đời sống văn hóa và những giá trị tín ngưỡng đặc trưng của người Thái. Các hoạt động bên lề cũng tạo không gian để người dân và du khách gặp gỡ, giao lưu, trải nghiệm văn hóa bản địa.
Việc kết hợp lễ hội với các hoạt động văn hóa, ẩm thực và giới thiệu sản phẩm địa phương giúp mở rộng trải nghiệm của du khách, đồng thời tạo điều kiện để người dân quảng bá nông sản, sản phẩm thủ công và những nét đặc trưng trong đời sống thường ngày. Đây là hướng đi có thể góp phần chuyển hóa giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển kinh tế, tạo thêm việc làm và thu nhập cho cộng đồng.
Thời gian tới, Yên Thắng có thể tiếp tục kết nối Lễ hội Chá Mùn với các sản phẩm du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, trải nghiệm nông nghiệp và khám phá cảnh quan địa phương.
Những hành trình kết hợp giữa tìm hiểu lễ hội, thưởng thức ẩm thực dân tộc, giao lưu văn nghệ và trải nghiệm sinh hoạt bản làng sẽ giúp du khách hiểu sâu hơn về văn hóa người Thái, đồng thời kéo dài thời gian lưu trú tại địa phương.
Để hướng đi này phát huy hiệu quả, cần chú trọng nâng cao chất lượng dịch vụ, kỹ năng đón tiếp khách, bảo đảm vệ sinh môi trường, an toàn thực phẩm và gìn giữ cảnh quan bản làng. Hoạt động quảng bá cũng cần được đẩy mạnh thông qua các nền tảng số, giới thiệu câu chuyện di sản và những giá trị văn hóa đặc trưng bằng hình thức phù hợp với nhiều nhóm du khách.
Đặc biệt, phát triển du lịch phải gắn với lợi ích thiết thực của người dân. Cộng đồng cần được tham gia vào quá trình xây dựng sản phẩm, tổ chức dịch vụ và phân phối lợi ích từ hoạt động du lịch. Khi người dân có thêm sinh kế ổn định từ việc gìn giữ bản sắc, động lực bảo tồn di sản sẽ được củng cố, tạo mối liên kết lâu dài giữa văn hóa và phát triển kinh tế.
Từ một lễ hội tín ngưỡng gắn bó với đời sống người Thái đen qua nhiều thế hệ, Chá Mùn đang từng bước trở thành điểm nhấn văn hóa của Yên Thắng. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của di sản không chỉ nằm ở quy mô tổ chức hay số lượng du khách, mà trước hết ở khả năng tiếp tục được cộng đồng thực hành, gìn giữ và trao truyền.
Bảo tồn và phát huy Lễ hội Chá Mùn vì vậy cần được thực hiện hài hòa, lấy cộng đồng làm chủ thể, bản sắc văn hóa làm nền tảng và phát triển bền vững làm mục tiêu.
Khi di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống người dân, đồng thời tạo ra những cơ hội sinh kế phù hợp, Chá Mùn sẽ không chỉ là niềm tự hào văn hóa của người Thái ở Yên Thắng mà còn góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất Mường Đeng, mở ra hướng phát triển du lịch cộng đồng gắn với bản sắc địa phương./.
(Vietnam+)