Auckland Light Rail từng là một trong những dự án giao thông trọng điểm được kỳ vọng thay đổi cách người dân di chuyển tại Auckland – thành phố lớn nhất New Zealand.
Ý tưởng được thúc đẩy từ năm 2017, hướng tới xây dựng tuyến đường sắt nhẹ kết nối khu vực trung tâm thành phố với sân bay Auckland, đồng thời mở rộng mạng lưới giao thông công cộng tại các khu vực đông dân cư.
Theo phương án được Chính phủ New Zealand lựa chọn vào tháng 1/2022, tuyến dự kiến dài khoảng 24 km, kết nối trung tâm Auckland với sân bay quốc tế.
Tháng 2/2023, Chính phủ thông báo bắt đầu các công việc khảo sát địa chất ban đầu. Đơn vị thực hiện dự án dự kiến khoan 30 lỗ khảo sát, mỗi lỗ sâu khoảng 40 m tại khu vực Gribblehirst Park, nhằm thu thập mẫu đất và nước để đánh giá điều kiện địa chất dọc tuyến.
Đây là bước chuẩn bị kỹ thuật phục vụ thiết kế và xây dựng, chưa phải thi công đường ray. Dù dự án đã tiến hành nhiều hoạt động nghiên cứu, khảo sát và lập phương án, tuyến đường sắt vẫn chưa được xây dựng.
Tại thời điểm đó, Auckland được dự báo có thể đạt dân số 2 triệu người vào đầu thập niên 2030, vì vậy thành phố cần một hệ thống giao thông công cộng có năng lực lớn hơn để đáp ứng tốc độ đô thị hóa, kết nối các khu dân cư với trung tâm việc làm và sân bay.
Tuy nhiên, bài toán quy hoạch và thiết kế không dễ giải quyết. Một trong những vấn đề gây bất đồng là nên xây dựng tuyến đường sắt trên mặt đất hay đi ngầm ở một số đoạn. Các cơ quan tham gia dự án chưa thống nhất được phương án cuối cùng, trong khi tiến độ chuẩn bị tiếp tục kéo dài.
Vấn đề lớn nhất của Auckland Light Rail là chi phí đầu tư và khả năng đưa dự án từ khâu lập kế hoạch sang triển khai thực tế.
Ngày 14/1/2024, Bộ trưởng Giao thông Vận tải New Zealand thông báo Chính phủ quyết định hủy dự án. Theo ông, Auckland Light Rail có thể tiêu tốn khoảng 15 tỷ NZD ngân sách công, tương đương khoảng 219.600 tỷ đồng. Trong khi đó, các đánh giá được cung cấp cho Chính phủ cho thấy chi phí có khả năng tăng lên tới 29,2 tỷ NZD, tương đương khoảng 427.500 tỷ đồng.
Như vậy, mức dự toán cao nhất được nêu ra có thể gần gấp đôi con số 15 tỷ NZD. Đây là chi phí dự kiến, không phải số tiền đã chi thực tế cho dự án.
Quyết định hủy bỏ được đưa ra trong khuôn khổ kế hoạch hành động 100 ngày của liên minh cầm quyền mới. Chính phủ yêu cầu Auckland Light Rail Limited – doanh nghiệp thuộc sở hữu nhà nước được thành lập để triển khai công tác chuẩn bị sẽ lập tức dừng công việc và tiến hành giải thể.
Theo Bộ trưởng Bộ Giao thông Vận tải khi đó, sau khoảng 6 năm kể từ khi dự án được thúc đẩy, hơn 228 triệu NZD đã được chi, tương đương khoảng 3.340 tỷ đồng, nhưng chưa có mét đường ray nào được xây dựng. Chính phủ cho rằng việc tiếp tục theo đuổi dự án với mức chi phí dự kiến tăng cao không còn phù hợp với định hướng ưu tiên đầu tư giao thông của mình.
Việc hủy Auckland Light Rail không chỉ dừng lại ở quyết định chấm dứt nghiên cứu và thiết kế. Chính phủ còn phải xử lý các hợp đồng, nhân sự, tài sản và nghĩa vụ tài chính phát sinh trong quá trình chuẩn bị dự án.
Năm 2024, Auckland Light Rail Limited đã tiến hành chấm dứt hợp đồng, cắt giảm nhân sự và chuyển giao hồ sơ, tài sản trí tuệ cho Bộ Giao thông. Công ty chưa thể hoàn tất ngay thủ tục giải thể do còn phải xử lý bất động sản đã mua tại New North Road, khu Kingsland, với giá khoảng 32,8 triệu NZD, tương đương 480 tỷ đồng.
Trong khi đó, khoản ngân sách dành cho dự án cũng được thu hồi để phân bổ lại. Tài liệu của Bộ Tài chính New Zealand cho biết 98 triệu NZD vốn đã được hoàn trả về ngân sách trung ương trong tháng 12/2023, tương đương khoảng 1.435 tỷ đồng. Những khoản còn lại phụ thuộc vào quá trình giải thể và xử lý tài sản.
Chính phủ mới cho biết sẽ chuyển trọng tâm sang các phương án giao thông khác, trong đó có hoàn thành City Rail Link – dự án đường sắt đô thị tại Auckland và triển khai hành lang giao thông nhanh ở khu vực Tây Bắc thành phố.
Nguồn: Chính phủ New Zealand (Beehive.govt.nz), Bộ Giao thông Vận tải New Zealand, RNZ