Lễ hội Ok Om Bok, hay còn gọi là lễ cúng trăng, là một trong ba lễ chính hàng năm của người Khmer Nam Bộ, cùng với lễ hội Sen Đolta, và Chôl Chnam Thmây, được tổ chức định kỳ hàng năm đúng vào ngày rằm tháng 10 Âm lịch, với nhiều hoạt động vui chơi, giải trí vừa mang tính dân gian vừa mang tính hiện đại.
Lễ hội Ok Om Bok đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014
Rực rỡ sắc màu văn hóa của người Khmer Nam Bộ
Lễ hội Ok Om Bok có tên chính thức là lễ hội cúng trăng. Trong tiếng Khmer “Ok” nghĩa là đút, “Om Bok” nghĩa là cốm dẹp vì trong lễ hội này có thực hiện nghi lễ đút cốm dẹp.
Lễ hội này thường được tổ chức vào ngày 14 và 15 tháng Ka-Đâk (tức tháng 10 theo lịch pháp của đồng bào Khmer Nam Bộ). Đây là khoảng thời gian mùa gieo trồng sắp chấm dứt và mùa thu hoạch đang bắt đầu.
Theo quan niệm tín ngưỡng của người Khmer, Mặt Trăng là vị thần cai quản thời tiết và mùa màng trong năm. Lễ cúng trăng thường được tổ chức tại phum sóc diễn ra ở sân chùa hay khuôn viên nhà.
Các lễ vật Cúng Trăng gồm cốm dẹp, khoai lang, khoai môn, trái cây, bánh kẹo... được bà con phum sóc chuẩn bị cả tháng trước khi diễn ra lễ hội. Người Khmer lấy lúa nếp quết thành cốm dẹp cùng các hoa màu khác để làm lễ vật Cúng Trăng.
Tiếp theo là việc dựng cổng tre, trúc. Cổng được làm bằng hoa lá với 2 cây tre, trúc làm trụ và lá dừa làm vòm ngang. Phía trên cổng, người Khmer giăng một dây trầu 12 lá được cuốn tròn tượng trưng cho 12 tháng trong năm và một dây cau 7 trái được chẻ vỏ ra như hai cánh con ong, tượng trưng cho 7 ngày trong tuần.
Dưới cổng trúc, các lễ vật cúng trăng được đặt ngay ngắn để tỏ lòng thành kính dâng tới thần mặt trăng.
Khi công việc chuẩn bị lễ vật hoàn tất, đúng vào đêm rằm tháng 10 Âm lịch, trước khi trăng lên đỉnh đầu, mọi người trong phum sóc tập trung tại khuôn viên chùa hay khuôn viên nhà - nơi không có bóng cây che khuất Mặt Trăng.
Khi trăng lên cao tỏa sáng, người chủ lễ (người cao tuổi) bắt đầu thắp nhang, nến, rót trà khấn vái bày tỏ lòng biết ơn của họ đối với vị thần Mặt Trăng, cầu cho mưa thuận gió hòa, phum sóc bình yên, mọi người khỏe mạnh...
Sau khi cúng xong, chủ lễ sẽ đút cốm dẹp cho các em nhỏ và vỗ nhẹ vào lưng vài lần đồng thời hỏi các em mong ước. Người Khmer tin rằng, các ước muốn của trẻ nhỏ sẽ là niềm tin và động lực cho người lớn vào năm tới.
Theo phong tục cổ truyền của người Khmer, nghi lễ cúng trăng xong cũng là lúc các hoạt động phần hội được bắt đầu, đặc sắc nhất là tục đua ghe ngo.
Đây là nghi thức truyền thống tiễn đưa thần nước, sau mùa gieo trồng về với biển cả, cũng là nghi thức tôn giáo tưởng nhớ rằng thần rắn Nagar xưa biến thành khúc gỗ để đưa Phật qua sông.
Kết nối tín ngưỡng với gìn giữ môi trường nông nghiệp sinh thái
Lễ hội Ok Om Bok của người Khmer thể hiện bản sắc văn hóa cộng đồng, được kế tục qua nhiều thế hệ, thể hiện sự hòa hợp sâu sắc giữa con người và thiên nhiên thông qua tín ngưỡng tri ân các vị thần tự nhiên và thời điểm chuyển mùa nông vụ
Trong quan niệm của người Khmer Nam Bộ vốn chủ yếu sinh sống bằng nghề nông, mặt trăng được tôn kính như một vị thần có nhiệm vụ cai quản, điều tiết thời gian, thủy văn và thời tiết. Do đó, lễ hội Ok Om Bok là sự đưa tiễn mùa mưa, chào đón mùa khô và tạ ơn thần mặt trăng đã ban cho một mùa màng tốt tươi.
Trong hoạt động nông nghiệp của người Khmer, mặt trăng và nước là yếu tố đi đôi với nhau. Thủy triều dâng lên, rút xuống là do chu kỳ mặt trăng chi phối và cũng ảnh hưởng đến mùa màng.
Trong lễ hội Ok Om Bok, người Khmer Nam Bộ thông qua lễ đua ghe Ngo và thả đèn nước bày tỏ lòng biết ơn thần sông, thông qua lễ hội thả đèn gió bày tỏ ý nghĩa sâu xa là tạ ơn thần gió, những vị thần quan trọng cùng thần mặt trăng cai quản mùa màng, đem lại mưa thuận gió hòa cho mùa màng tốt tươi.
Lễ hội Ok Om Bok không chỉ thể hiện niềm tin tưởng với các vị thần gắn bó với hoạt động sản xuất nông nghiệp, mà còn thể hiện tinh thần yêu thiên nhiên, tôn trọng với thiên nhiên của đồng bào Khmer Nam bộ. Nghi lễ mang ý nghĩa hết sức nhân văn khi hướng đến yếu tố bảo vệ nguồn nước, bảo vệ môi trường.
Trong điều kiện khắc nghiệt của biến đổi khí hậu hiện nay, khi Đồng bằng sông Cửu Long đang phải đối phó với những thách thức to lớn như khô hạn, xâm nhập mặn, thì việc nâng cao ý thức và kêu gọi cộng đồng bảo vệ nguồn nước là một việc rất quan trọng.
Do đó, sự ứng xử tôn trọng môi trường tự nhiên của người Khmer Nam bộ được thể hiện trong lễ hội Ok Om Bok cần được tôn vinh và bảo tồn để nâng cao nhận thức của cả cộng đồng về bảo tồn nguồn tài nguyên thiên nhiên, vừa bảo vệ môi trường sống, bảo đảm an ninh lương thực, vừa đồng thời gìn giữ những ý nghĩa nhân văn tốt đẹp từ nhiều đời nay./.
(Vietnam+)