Việc lễ hội được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia góp phần khẳng định giá trị di sản, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong đời sống đương đại.
Lễ hội Trỉa lúa được tổ chức hằng năm từ ngày 12 đến 14 tháng 7 âm lịch, trước khi đem hạt giống cất giữ ra gieo xuống đất. Từ một công đoạn quan trọng trong canh tác nương rẫy, hoạt động trỉa lúa đã trở thành nghi lễ nông nghiệp mang đậm tín ngưỡng dân gian. Qua lễ hội, đồng bào bày tỏ lòng biết ơn trời, đất và các vị thần linh, đồng thời cầu mong thần Lúa, thần Trời, thần Nước, thần Rừng, thần Núi phù hộ cho hạt giống nảy mầm, cây lúa sinh trưởng tốt.
Cuối tháng 8 vừa qua, tại khán thờ chân núi Chồng, bản Khe Cát, xã Trường Sơn, đồng bào Bru-Vân Kiều tổ chức Lễ hội Trỉa lúa năm 2026 với hai phần lễ và hội. Trong phần lễ, già làng Hồ Ai cùng các già làng thực hiện nghi thức cúng, khấn mời thần linh chứng giám, cầu mong những điều tốt đẹp cho dân bản. Sau nghi thức cầu khấn, bà con đeo gùi, cầm gậy chọc lỗ để gieo hạt. Già làng Hồ Ai cầm nia thóc giống, vừa thực hiện động tác gieo hạt, vừa khấn cầu thần Lúa phù hộ. Những thao tác giản dị tái hiện phương thức canh tác truyền thống, đồng thời thể hiện quan niệm của người Bru-Vân Kiều về sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Lễ hội cũng là không gian gắn kết cộng đồng, trao truyền những giá trị văn hóa, tinh thần qua nhiều thế hệ.
Sau phần lễ, đồng bào quây quần bên mâm cỗ, chia sẻ niềm vui và giao lưu. Phần hội diễn ra sôi nổi với các trò chơi dân gian truyền thống như xà-hùa, bóng-má, cháy xà rì.
Như cội lim già giữa rừng Trường Sơn, già làng Hồ Ai am hiểu cách chế tác, sử dụng nhiều nhạc cụ và làn điệu dân ca của người Bru-Vân Kiều, như: chiêng, sáo khơ-lui, sáo sui, sáo pi, ta-riêng, hát si-nớt, hát tà-oải. Được cộng đồng tin tưởng, ông đảm nhiệm vai trò chủ lễ trong các nghi lễ truyền thống của bản làng, trong đó có lễ hội Trỉa lúa và lễ mừng cơm mới. Già Hồ Ai cho biết, người Bru-Vân Kiều quanh năm gắn bó với núi rừng, sông suối và nương rẫy, bởi vậy luôn trân trọng, biết ơn thiên nhiên. Lễ hội Trỉa lúa là dịp đồng bào bày tỏ lòng thành kính với trời đất, cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, thần linh che chở để bản làng có cuộc sống no ấm, hạnh phúc. Mỗi mùa lễ hội, tiếng sáo khơ-lui của già Hồ Ai lại hòa cùng nhịp sống cộng đồng, gửi gắm tình yêu đại ngàn.
Theo Ban tổ chức lễ hội xã Trường Sơn, năm nay, trước ngày thực hiện nghi lễ chính, không khí lễ hội đã diễn ra sôi nổi với các hoạt động thể dục, thể thao truyền thống. Tại sân vận động xã, các đội vận động viên đến từ các thôn, bản tham gia tranh tài ở các môn kéo co, đẩy gậy và bắn cung. Những hoạt động này tạo không khí vui tươi, phấn khởi và góp phần bảo tồn các trò chơi, môn thể thao dân gian gắn với đời sống của cộng đồng dân tộc thiểu số sinh sống bên mái Trường Sơn.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hoàng Trọng Đức cho biết, giữa những đổi thay của đời sống hôm nay, phương thức sản xuất nông nghiệp của đồng bào đã có nhiều cái mới. Trên các cánh đồng có máy móc phục vụ sản xuất, giống cây trồng có nhiều thay đổi để nâng cao năng suất, sản lượng. Tuy vậy, lễ hội Trỉa lúa vẫn được đồng bào chung tay gìn giữ, bảo tồn cũng là cách giữ lại bản sắc và sự gắn kết cộng đồng. Ngay khi mới thành lập, Ủy ban nhân dân xã đã có kế hoạch giữ gìn và phát triển lễ hội phục vụ đời sống của đồng bào Bru-Vân Kiều; đồng thời gắn với du lịch cộng đồng trên địa bàn thông qua phục dựng, biểu diễn các tiết mục văn nghệ, dụng cụ âm nhạc truyền thống đặc sắc của dân tộc thiểu số.
Theo lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh, Lễ hội Trỉa lúa vừa có giá trị về đời sống tinh thần, vừa chứa đựng tri thức dân gian, tín ngưỡng, phong tục, phương thức sản xuất, nghệ thuật trình diễn của người Bru-Vân Kiều. Những giá trị ấy được trao truyền chủ yếu thông qua thực hành trực tiếp của cộng đồng, từ già làng, người có uy tín đến lớp trung niên và thế hệ trẻ.
Việc bảo tồn, trao truyền và tổ chức lễ hội hằng năm làm phong phú thêm kho tàng văn hóa các dân tộc của tỉnh. Ngành văn hóa, thể thao và du lịch tỉnh sẽ tiếp tục hỗ trợ địa phương mở rộng quy mô lễ hội theo hướng gìn giữ phần “lễ” nhưng mở rộng phần “hội” bằng cách lồng ghép thêm các hoạt động văn hóa, thể thao truyền thống tạo không gian để các thế hệ đồng bào gặp gỡ, giao lưu và trao truyền những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc mình.
Bài và ảnh: HẢI VÂN