Nhiều năm qua, tỉnh Thanh Hóa quan tâm nghiên cứu làm sáng rõ sự nghiệp, di sản Lê Văn Hưu; tu bổ, tôn tạo nơi thờ tự nhằm tôn vinh, tri ân nhà sử học, danh nhân văn hóa dân tộc.
Lê Văn Hưu sinh năm 1230, ở làng Phủ Lý, nay là thôn Phủ Lý, xã Thiệu Trung. Thân phụ mất sớm nên Lê Văn Hưu nhận được sự bảo ban, dạy dỗ rất nhiều từ gia đình ngoại, họ Đỗ. Tiếp nối truyền thống trọng học, từ năm 1232 nhà Trần mở khoa thi đầu tiên và tiếp tục thực hiện chính sách khoa cử để phát hiện, bồi dưỡng, đào tạo nhân tài đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ đất nước. Lê Văn Hưu tham dự kỳ thi vào năm Đinh Mùi (1247), đỗ bảng nhãn, một trong 3 người đỗ đầu của khoa thi “đại tỉ thủ sĩ” có ý nghĩa tranh tài quy mô lớn, để chọn ra tam khôi. Nghiên cứu về khoa cử thời Trần, các tác giả Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng: Điểm đặc sắc của giáo dục và khoa cử thời Trần là bên cạnh xu hướng ngày càng đề cao, khẳng định vai trò của Nho học, triều đình vẫn khuyến khích học tập, tổ chức khoa thi lấy nội dung của Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo làm tiêu chí đánh giá nhân tài nhằm tuyển chọn những người có đủ năng lực bổ sung cho bộ máy quan lại các cấp, mong muốn xây dựng quốc gia tự chủ, hùng cường.
Được tuyển chọn thông qua kỳ thi “đại tỉ thủ sĩ”, Lê Văn Hưu được triều Trần trọng dụng. Thời kỳ Vua Trần Thánh Tông trị vì đất nước, chính sử chép: “Nhâm Thân, năm thứ 15 (1272), mùa xuân, tháng giêng, Hàn Lâm viện học sĩ kiêm Quốc sử viện giám tu là Lê Văn Hưu vâng chỉ soạn xong bộ Đại Việt sử ký, từ Triệu Vũ Đế đến Lý Chiêu Hoàng, cộng 30 quyển dâng lên, vua xuống chiếu khen ngợi”. Giới sử học đánh giá, Lê Văn Hưu là tác giả bộ chính sử đầu tiên của nước ta. Tiếp nối vị thế, bản lĩnh “Nam quốc sơn hà” - bản Tuyên ngôn độc lập đầu tiên của dân tộc Việt Nam, “Đại Việt sử ký” là hiện diện của lòng yêu nước, tràn đầy khí chất, tinh thần dân tộc. Theo nhóm nghiên cứu của Viện Sử học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam): “Tuy bộ Đại Việt sử ký đã bị thất truyền nhưng giá trị nhiều mặt của nó được thể hiện phần nào qua 30 lời bàn về các nhân vật, sự kiện, vua chúa ở các thời kỳ được Ngô Sĩ Liên thâu tóm lại trong bộ “Đại Việt sử ký toàn thư” biên soạn xong năm 1479. Thông qua lời bàn của Lê Văn Hưu, người đọc nhận thấy tư tưởng sử học của ông thể hiện tinh thần dân tộc mạnh mẽ, khát vọng giành độc lập, ý thức tự cường của dân tộc”. Cùng nghiên cứu “những mảnh vỡ gần như nguyên tác nhất của “Đại Việt sử ký” được lưu giữ lại trong “Đại Việt sử ký toàn thư”, các nhà nghiên cứu còn chỉ rõ, nhân cách sử học của Lê Văn Hưu là trung thực, khách quan, tôn trọng sự thật; là tinh thần dân tộc, tự hào về đất Việt đã sinh thành, rèn đúc nên những người con anh hùng, đứng lên giành độc lập tự do, khôi phục quốc thống; là lòng yêu nước gắn liền với thương dân, thấu hiểu tình cảm của Nhân dân. Từ “Đại Việt sử ký” đến “Đại Việt sử ký toàn thư”, bộ quốc sử quý giá nổi tiếng của Việt Nam triều Hậu Lê và các bộ quốc sử sau này tiếp tục kế thừa tinh thần chính sử trước đó.
Vùng đất cổ Kẻ Rỵ-làng Phủ Lý, nay là thôn Phủ Lý thuộc xã Thiệu Trung, tỉnh Thanh Hóa tự hào đã sinh thành, dưỡng dục nên nhà sử học Lê Văn Hưu. Các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả cho biết, từ thời Đinh đến Lý-Trần-Lê, vùng đất này có 12 bậc tiên hiền, tính từ Lê Lương trở đi, được ghi chép trong gia phả của họ Đỗ ở làng Phủ Lý và được thờ ở Nghè Văn Thánh Phủ Lý. “Có người là tướng quốc, có người là quốc sư, có người là Trạng nguyên, tiến sĩ có chức danh lẫy lừng trong thế giới xã hội, quan trường, mà tiêu biểu là Lê Lương (thời Đinh-Tiền Lê) hay Lê Văn Hưu và Lê Bá Quát thời Trần...”. Nhà nghiên cứu lịch sử Phạm Tấn, Hội Khoa học lịch sử Thanh Hóa viện dẫn và phân tích, điều đó minh chứng cho nhận xét chung Kẻ Rỵ là vùng địa linh sinh nhân kiệt.
Tỉnh Thanh Hóa đã thực hiện dự án tu bổ, tôn tạo Di tích lịch sử đền thờ Lê Văn Hưu ở xã Thiệu Trung. Trên khuôn viên được mở rộng hơn 2.587 m², khu đền thờ chính, nhà từ đền, nhà bia, bình phong, tứ trụ, cổng sang chùa, giếng, sân được tôn tạo; đường nội bộ cùng các công trình phụ trợ, hạ tầng kỹ thuật được đầu tư đồng bộ. Công trình kế thừa kiến trúc truyền thống, có quy mô khang trang, được đưa vào khai thác đúng dịp kỷ niệm 700 năm Ngày mất nhà sử học Lê Văn Hưu (năm 2022).
Bí thư Đảng ủy xã Thiệu Trung Đỗ Thế Bằng cho biết, nhiệm kỳ 2025-2030, Đảng bộ xã xác định giữ gìn bản sắc, khơi dậy giá trị con người Thiệu Trung và văn hóa truyền thống, phát triển giáo dục với chất lượng tốp đầu tỉnh là một trong 3 nhiệm vụ trọng tâm. Đi đôi với bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, di tích lịch sử và hệ thống thiết chế văn hóa cộng đồng, xã tích cực sưu tầm tư liệu, phối hợp củng cố hồ sơ để đề xuất công nhận nhà sử học Lê Văn Hưu là Danh nhân văn hóa thế giới...
Tại hội nghị tiếp xúc, gặp gỡ, diễn đàn tham vấn và đối thoại giữa lãnh đạo tỉnh Thanh Hóa với đội ngũ trí thức gần đây, Hội Khoa học lịch sử tỉnh Thanh Hóa đề nghị lãnh đạo tỉnh xem xét, khẩn trương cho chủ trương xây dựng hồ sơ đề xuất Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) vinh danh nhà sử học Lê Văn Hưu là nhà văn hóa kiệt xuất. Hiện Ban Thường vụ Tỉnh ủy Thanh Hóa thống nhất về chủ trương, giao Ủy ban nhân dân tỉnh nghiên cứu, xây dựng kế hoạch và lộ trình thực hiện chặt chẽ, thiết thực, bảo đảm ý nghĩa lịch sử, văn hóa và giáo dục truyền thống.
Bài và ảnh: MAI LUẬN