Vùng bụng chai cứng do tiêm insulin sai cách tại nhà - Ảnh: BSCC
Tiêm đúng khoảng cách nhưng vẫn có thể sai kỹ thuật
Theo bác sĩ Dương Minh Tuấn - Trung tâm Nội tiết và Chuyển hóa, Bệnh viện Bạch Mai, một trong những hiểu lầm có thể gặp trong thực hành là cho rằng chỉ cần tiêm insulin cách rốn vài centimet, sau đó đổi qua lại các điểm xung quanh rốn là đã bảo đảm đúng kỹ thuật.
Thực tế, tránh tiêm quá gần rốn và luân chuyển vị trí tiêm là hai yêu cầu riêng biệt. Nếu người bệnh chỉ tiêm trên một vành nhỏ quanh rốn, dù mỗi mũi có dịch chuyển vị trí, vùng mô này vẫn liên tục chịu tác động của kim tiêm và insulin.
Ở người phải tiêm nhiều lần mỗi ngày, số mũi tiêm tích lũy theo thời gian có thể rất lớn. Nếu không được hướng dẫn sử dụng vùng mô lành đủ rộng và luân chuyển điểm tiêm có thứ tự, người bệnh có nguy cơ xuất hiện các tổn thương tại chỗ tiêm, trong đó có loạn dưỡng mỡ dưới da.
Loạn dưỡng mỡ tại vùng tiêm insulin có thể biểu hiện dưới dạng phì đại mô mỡ, khiến vùng da nổi cục, dày lên hoặc chai cứng; cũng có trường hợp mô mỡ bị teo, tạo thành vùng lõm.
Phì đại mô mỡ là biểu hiện thường gặp hơn và không phải lúc nào cũng dễ nhận biết bằng mắt thường, đôi khi cần sờ mới phát hiện.
Theo bác sĩ Tuấn, insulin tiêm vào vùng mô bất thường có thể được hấp thu kém và không ổn định, khiến tác dụng của thuốc khó dự đoán.
Người bệnh có thể gặp tình trạng đường huyết tăng dù vẫn tiêm đủ liều theo đơn, đường huyết dao động nhiều, xuất hiện những đợt hạ đường huyết khó giải thích hoặc phải tăng nhu cầu insulin nhưng việc kiểm soát đường huyết vẫn không ổn định.
Tuy nhiên, đường huyết bất thường có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Vì vậy, khi gặp tình trạng này, nhân viên y tế cần kiểm tra vùng tiêm và thao tác tiêm thực tế, thay vì chỉ tập trung tăng liều hoặc cho rằng người bệnh không tuân thủ điều trị.
Một vấn đề khác là vùng phì đại mô mỡ đôi khi ít đau hơn khi tiêm. Điều này có thể khiến người bệnh tiếp tục lựa chọn vị trí đã tổn thương, duy trì thói quen tiêm lặp lại tại cùng một vùng trong thời gian dài.
Luân chuyển điểm tiêm, tránh vùng mô bất thường
Bác sĩ Tuấn cho hay insulin sử dụng tại nhà cần được tiêm vào lớp mỡ dưới da lành mạnh, tránh tiêm vào cơ. Các vị trí thường được sử dụng gồm vùng bụng, mặt trước ngoài đùi, mặt sau ngoài cánh tay trên và vùng trên ngoài của mông, tùy loại insulin và đặc điểm cơ thể người bệnh.
Vùng bụng thuận tiện cho việc tự tiêm, nhưng người bệnh cần tránh khu vực sát rốn và những vùng mô bất thường. Các điểm tiêm cần cách nhau ít nhất 1cm.
Để tránh tiêm lặp lại trên một vùng nhỏ, có thể chia vùng bụng thành bốn phần, loại trừ khu vực cần tránh quanh rốn, sau đó sử dụng lần lượt từng phần theo kế hoạch. Trong mỗi phần, người bệnh tiêm theo hàng hoặc theo sơ đồ đã được hướng dẫn, tránh quay lại đúng một điểm trong vài tuần.
Với người tiêm nhiều mũi mỗi ngày, diện tích luân chuyển cần đủ rộng để phân bố các mũi tiêm hợp lý. Chỉ đổi qua lại giữa hai điểm cố định ở bên trái và bên phải bụng chưa được xem là luân chuyển đầy đủ.
Trước mỗi mũi tiêm, người bệnh cần quan sát và sờ vùng da dự định tiêm. Không tiêm vào những vị trí nổi cục, chai cứng, lõm, có sẹo, bầm tím, sưng đỏ hoặc tổn thương da.
Về chiều dài kim, kim bút insulin 4mm phù hợp với nhiều người, kể cả người béo phì, đồng thời giúp giảm nguy cơ tiêm vào cơ.
Việc có cần nâng nếp gấp da hay không phải căn cứ vào chiều dài kim, vị trí tiêm và đặc điểm cơ thể. Trẻ nhỏ, người rất gầy hoặc những người có ít mô dưới da cần được hướng dẫn riêng.
Do đó, không nên áp dụng máy móc hướng dẫn tất cả người bệnh đều phải véo da hoặc tiêm nghiêng 45 độ. Việc lựa chọn kim và thao tác tiêm cần phù hợp với từng trường hợp.
Theo dõi đường huyết và chú ý khi tái khám
Bác sĩ Tuấn khuyến cáo khi phát hiện vùng tiêm bị chai cứng, nổi cục hoặc lõm, người bệnh cần tránh tiếp tục tiêm vào vùng tổn thương và liên hệ cơ sở điều trị để được hướng dẫn chuyển sang vùng mô lành, kiểm tra kỹ thuật và đánh giá lại liều insulin.
Khi chuyển từ vùng mô bất thường sang mô lành, insulin có thể được hấp thu tốt hơn. Vì vậy, liều insulin trước đây sử dụng tại vùng tổn thương có thể gây hạ đường huyết khi tiêm vào vùng mới.
Người bệnh cần theo dõi đường huyết sát và điều chỉnh liều theo kế hoạch của bác sĩ, không tự giảm liều theo một tỉ lệ truyền miệng hoặc tự ý ngừng insulin.
Nếu vùng tiêm đỏ, nóng, đau tăng, chảy dịch hoặc loét, người bệnh cần đi khám để xác định tổn thương và được xử trí phù hợp.
Bên cạnh đó, trong các lần tái khám, người bệnh cũng nên mang theo lọ hoặc bút insulin, bơm tiêm, kim đang sử dụng và nhật ký đường huyết khi đến khám, đồng thời chủ động đề nghị bác sĩ hoặc điều dưỡng quan sát một lần tiêm thực tế để kịp thời phát hiện và sửa những thao tác chưa đúng.
Đột phá điều trị tiểu đường không cần tiêm insulin10 trong số 12 người từng hoàn toàn phụ thuộc insulin đã không còn phải tiêm thuốc sau một năm. Hai người còn lại giảm được nhu cầu insulin tới 70%.