Trong ký ức của những người cán bộ, chiến sĩ tàu không số ngày ấy, mỗi chuyến ra khơi là một cuộc đấu trí với kẻ thù, sóng gió và những tình huống hiểm nguy khó lường. Nhiệm vụ vận chuyển vũ khí vào chiến trường miền nam đòi hỏi lòng dũng cảm, sự mưu trí, khả năng làm chủ hàng hải và quyết tâm giữ bí mật tuyến đường chiến lược.
Những chuyến tàu viết nên huyền thoại
Ngày 23/10/1961, Bộ Tổng Tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam ra quyết định thành lập Đoàn 759 vận tải thủy, đặt nền móng cho tuyến vận tải quân sự chiến lược trên biển. Ngày này đã trở thành ngày truyền thống mở đường Hồ Chí Minh trên biển và thành lập Lữ đoàn 125 Vùng 2 Hải quân.
Lực lượng ban đầu có 38 cán bộ, chiến sĩ, với nhiệm vụ vận chuyển vũ khí, trang bị và cán bộ chi viện cho miền nam. Sau này, đơn vị được đổi phiên hiệu thành Đoàn 125 Hải quân, tiền thân của Lữ đoàn 125 ngày nay. Sự ra đời của Đoàn 759 xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của chiến trường và tầm nhìn chiến lược của Đảng ta. Khi tuyến đường Trường Sơn đã phát huy hiệu quả, nhưng chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu chi viện cho những địa bàn ven biển, việc tổ chức một tuyến vận tải trên biển mở ra hướng tiếp tế mới, tạo thế chủ động cho cách mạng miền nam.
Đêm 10/4/1962, thuyền Bạc Liêu rời cửa Nhật Lệ (Quảng Bình cũ), thực hiện chuyến trinh sát mở đường từ bắc vào nam. Ngày 18/4/1962, thuyền cập Vàm Lũng, Cà Mau, đánh dấu thành công của chuyến khảo sát quan trọng. Đến tháng 10/1962, những con tàu chở vũ khí chính thức vượt biển vào chiến trường. Bốn chuyến vận chuyển đầu tiên đã đưa 111 tấn vũ khí đến Khu 9 an toàn. Để bảo đảm bí mật, tàu được cải hoán, ngụy trang như phương tiện đánh cá, không mang số hiệu cố định. Những con tàu ấy đi giữa biển rộng, lợi dụng điều kiện hàng hải, thay đổi phương thức hành trình và đối sách tùy tình hình. Tên gọi “Đoàn tàu không số” gắn liền với một phương thức vận tải quân sự đặc biệt, thể hiện sự sáng tạo trong nghệ thuật chiến tranh nhân dân Việt Nam.
Chuẩn Đô đốc Vũ Anh Tuấn, Chủ nhiệm Chính trị Quân chủng Hải quân khẳng định: “Đường Hồ Chí Minh trên biển đi vào lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam ở thế kỷ 20 như một kỳ tích, chiến công huyền thoại, thể hiện sinh động bản lĩnh, trí tuệ, ý chí và sức sáng tạo của con người Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh, nét độc đáo của nghệ thuật quân sự hải quân, để lại những bài học lịch sử sâu sắc đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”.
Trong giai đoạn 1961-1975, tuyến vận tải chiến lược trên biển vượt qua những đợt phong tỏa, truy quét và kiểm soát ngày càng quyết liệt của đối phương. Nhiều chuyến tàu phải thay đổi hải trình, quay về hoặc chiến đấu đến phút cuối cùng để bảo vệ lực lượng, vũ khí và bí mật nhiệm vụ. Có những con tàu hoàn thành chuyến đi trong lặng lẽ; cũng có những con tàu cùng cán bộ, chiến sĩ vĩnh viễn nằm lại giữa biển khơi. Tại Vũng Rô, Lộ Diêu, Cà Mau, Bến Tre và nhiều địa bàn ven biển khác, mỗi chuyến tàu cập bến thành công đều gắn với sự phối hợp chặt chẽ của lực lượng vận tải, các đơn vị vũ trang và nhân dân địa phương. Việc tiếp nhận, cất giấu, vận chuyển vũ khí trong điều kiện địch kiểm soát gắt gao đòi hỏi sự chính xác, bí mật và tinh thần trách nhiệm cao.
Một trong những câu chuyện tiêu biểu được Đại tá Trần Phong, nguyên Đoàn trưởng Đoàn 125 Hải quân hồi tưởng lại chuyến tàu đầu tiên vận chuyển vũ khí vào bến Cổ Chiên, Bến Tre, ngày 17/7/1963. Trong chuyến đi ấy, đồng đội của ông - chiến sĩ Huỳnh Văn Tiến đã phát hiện nguy cơ tàu đi chệch hướng khi tiếp cận vùng biển Nam Bộ. Theo lời kể của Đại tá Trần Phong, thời điểm đó, tài liệu hàng hải rất thiếu thốn, nhiều hải đồ cũ không đủ để bảo đảm dẫn tàu bí mật qua hệ thống cửa biển, luồng lạch phức tạp. Trong đêm tối, gió mùa Tây Nam thổi mạnh làm tàu bị dạt hướng. Dựa vào kinh nghiệm am hiểu vùng sông nước Bến Tre và quan sát ánh đèn ven bờ, chiến sĩ Huỳnh Văn Tiến nhận ra tàu đang lệch lên phía bắc, có nguy cơ đi vào khu vực Hàm Luông, nơi địch bố trí căn cứ hải thuyền.
Dù chỉ là một chiến sĩ, Huỳnh Văn Tiến chủ động báo cáo, kiên quyết bảo vệ nhận định chuyên môn. Sau khi kiểm tra, chỉ huy tàu quyết định quay ra, cơ động xuống phía nam khoảng 10km rồi đổi hướng tiếp cận bến. Nhờ đó, tàu tránh được khu vực kiểm soát của địch, cập bến an toàn và bàn giao toàn bộ vũ khí. Câu chuyện cho thấy trong một nhiệm vụ đặc biệt, năng lực thực tiễn, sự nhạy bén và tinh thần trách nhiệm của từng cán bộ, chiến sĩ đều có thể mang ý nghĩa quyết định. Thành công của tuyến vận tải biển được tạo nên bởi bản lĩnh của người chỉ huy, sự chủ động của mỗi thành viên trên tàu và sự phối hợp chặt chẽ với lực lượng tại bến.
Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Hồ Đắc Thạnh, nguyên Thuyền trưởng Tàu 41 thuộc Đoàn 125 Hải quân tới giờ vẫn nhớ lời động viên của lãnh đạo trước những chuyến tàu lên đường làm nhiệm vụ: “Tôi nhớ khi ở Đoàn 759 có lần tiễn đưa chúng tôi xuống tàu chở vũ khí về nam, một số đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Bộ Quốc phòng có nói: Chỉ cần các đồng chí hoàn thành nhiệm vụ một chuyến đi thì có thể phong Anh hùng rồi”.
Lời động viên ấy phản ánh mức độ đặc biệt nguy hiểm của nhiệm vụ vận tải trên biển. Mỗi chuyến đi đều đặt cán bộ, chiến sĩ trước thử thách lớn về tinh thần, kỹ năng hàng hải và khả năng xử trí tình huống. Hoàn thành nhiệm vụ có nghĩa là đưa vũ khí đến đúng địa bàn, bảo đảm bí mật tuyến đường và giữ an toàn cho lực lượng trong điều kiện đối phương luôn tìm cách phát hiện, ngăn chặn.
Từ năm 1962 đến hết năm 1964, lực lượng vận tải biển đã tổ chức hàng chục chuyến đi, đưa hơn 4.000 tấn vũ khí, trang bị vào chiến trường. Trong những năm tiếp theo, dù phải đối diện với sự phong tỏa ngày càng quyết liệt, các chuyến tàu vẫn tìm cách tiếp cận bến, duy trì mạch chi viện cho miền nam. Đến cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975, lực lượng vận tải quân sự của Đoàn 125 tiếp tục vận chuyển bộ đội, xe tăng, vũ khí và nhiên liệu phục vụ Chiến dịch Hồ Chí Minh, góp phần vào thắng lợi giải phóng hoàn toàn miền nam, thống nhất đất nước.
Nhìn lại hành trình ấy, Chuẩn Đô đốc Vũ Anh Tuấn, Chủ nhiệm Chính trị Quân chủng Hải quân nhấn mạnh bài học về sức mạnh quân dân: Một trong những nhân tố quan trọng làm nên kỳ tích Đường Hồ Chí Minh trên biển chính là sức mạnh của chiến tranh nhân dân, của “thế trận lòng dân". Theo đồng chí, nhân dân đã bí mật xây dựng, bảo vệ bến bãi, vận chuyển và cất giấu vũ khí, bảo đảm hậu cần, che chở cho những con tàu và đùm bọc cán bộ, chiến sĩ. Sự phối hợp giữa các lực lượng cùng tình đoàn kết quân dân gắn bó máu thịt tạo nên sức mạnh tổng hợp cho tuyến vận tải chiến lược.
Giá trị của Đường Hồ Chí Minh trên biển đã vượt ra ngoài những con số về hàng hóa, vũ khí hay số chuyến tàu. Đó là minh chứng cho tầm nhìn chiến lược của Đảng, nghệ thuật tổ chức lực lượng, tinh thần độc lập, tự chủ, sáng tạo và sức mạnh của nhân dân trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc.
Tiếp nối truyền thống, vững vàng bảo vệ biển, đảo
Đất nước thống nhất, nhiệm vụ của lực lượng vận tải quân sự hải quân chuyển sang phục vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, trọng tâm là vận chuyển hàng hóa, lực lượng, vật tư ra các đảo, đặc biệt là quần đảo Trường Sa. Trong những năm đầu sau giải phóng, các chuyến tàu của đơn vị đảm nhận việc đưa cán bộ, chiến sĩ, vật liệu xây dựng và nhu yếu phẩm ra đảo, từng bước củng cố khả năng phòng thủ và điều kiện sinh hoạt của bộ đội.
Trước yêu cầu nhiệm vụ mới, ngày 22/2/1979, Hải đoàn 125 được nâng cấp thành Lữ đoàn 125 thuộc Bộ Tư lệnh Hải quân. Qua nhiều giai đoạn, đơn vị tiếp tục được đầu tư phương tiện, nâng cao năng lực vận tải và khả năng thực hiện nhiệm vụ trên biển. Tinh thần chủ động, mưu trí và trách nhiệm của những thế hệ đi trước được kế thừa trong công tác vận chuyển quân sự, trực bảo vệ chủ quyền, cứu hộ, cứu nạn và hỗ trợ ngư dân.
Theo số liệu của đơn vị, giai đoạn 2011-2026, Lữ đoàn 125 tổ chức 739 lần chuyến, vận chuyển 334.745 tấn hàng hóa các loại; đưa, đón và phục vụ 10.283 lượt người, hành trình 933.175 hải lý an toàn. Các tàu tham gia vận tải quân sự, trực chốt giữ, bảo vệ chủ quyền, phục vụ hoạt động thăm dò và khai thác dầu khí, vận chuyển vật tư phục vụ chương trình xanh hóa Trường Sa.
Theo số liệu của đơn vị, giai đoạn 2011-2026, Lữ đoàn 125 tổ chức 739 lần chuyến, vận chuyển 334.745 tấn hàng hóa các loại; đưa, đón và phục vụ 10.283 lượt người, hành trình 933.175 hải lý an toàn. Các tàu tham gia vận tải quân sự, trực chốt giữ, bảo vệ chủ quyền, phục vụ hoạt động thăm dò và khai thác dầu khí, vận chuyển vật tư phục vụ chương trình xanh hóa Trường Sa.
Trong điều kiện thời tiết phức tạp, cán bộ, chiến sĩ các tàu vận tải còn thực hiện nhiệm vụ phòng, chống thiên tai, tìm kiếm cứu nạn, hỗ trợ ngư dân gặp sự cố trên biển. Việc cung cấp nước ngọt, lương thực, thuốc men, hướng dẫn và lai dắt tàu gặp nạn thể hiện trách nhiệm của người lính hải quân đối với nhân dân. Những hoạt động ấy giúp củng cố niềm tin, tăng cường sự gắn bó quân dân và tạo nền tảng xã hội vững chắc cho nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền biển, đảo.
Đại tá Phạm Minh Chiến, Chính ủy Lữ đoàn 125 Hải quân nhấn mạnh yêu cầu kế thừa truyền thống trong điều kiện hiện nay: “Truyền thống của Đường Hồ Chí Minh trên biển là tài sản tinh thần vô giá, được hun đúc bằng lòng trung thành với Đảng, Tổ quốc và nhân dân, bằng trí tuệ, lòng dũng cảm và sự hy sinh của nhiều thế hệ cán bộ, chiến sĩ. Với Lữ đoàn 125 hôm nay, phát huy truyền thống phải được thể hiện bằng kết quả hoàn thành nhiệm vụ, chất lượng huấn luyện, trình độ sẵn sàng chiến đấu và tinh thần trách nhiệm trong từng chuyến tàu.
Truyền thống của Đường Hồ Chí Minh trên biển là tài sản tinh thần vô giá, được hun đúc bằng lòng trung thành với Đảng, Tổ quốc và nhân dân, bằng trí tuệ, lòng dũng cảm và sự hy sinh của nhiều thế hệ cán bộ, chiến sĩ.
Đại tá Phạm Minh Chiến
Đồng chí Phạm Minh Chiến chia sẻ: “Chúng tôi xác định xây dựng đơn vị vững mạnh về chính trị là cơ sở nâng cao chất lượng tổng hợp và sức mạnh chiến đấu. Cùng với giáo dục truyền thống, Lữ đoàn chú trọng huấn luyện sát thực tế, nâng cao khả năng làm chủ phương tiện, trang bị kỹ thuật, duy trì nghiêm kỷ luật và bảo đảm an toàn trong thực hiện nhiệm vụ. Mỗi cán bộ, chiến sĩ phải có bản lĩnh vững vàng, chủ động xử trí tình huống, sẵn sàng nhận và hoàn thành nhiệm vụ được giao, dù trong điều kiện thuận lợi hay khó khăn".
Những yêu cầu, nhiệm vụ ấy đã và đang được cụ thể hóa qua công tác huấn luyện, quản lý con người, phương tiện và khả năng phối hợp khi thực hiện nhiệm vụ trên biển. Thượng úy Nguyễn Đạt Hùng Sơn, Phó Thuyền trưởng Tàu 960, Hải đội 5, Lữ đoàn 125 Vùng 2 Hải quân cho biết: “Đối với cán bộ, chiến sĩ làm nhiệm vụ vận tải quân sự, an toàn của mỗi chuyến đi gắn liền với chất lượng chuẩn bị, trình độ chuyên môn và ý thức chấp hành kỷ luật. Chúng tôi chú trọng kiểm tra phương tiện, nắm chắc tình hình thời tiết, duy trì chế độ trực và luyện tập xử trí các tình huống phát sinh. Mỗi thành viên trên tàu phải hiểu rõ nhiệm vụ, phối hợp chặt chẽ, chủ động khắc phục khó khăn để bảo đảm hành trình an toàn, hoàn thành yêu cầu vận chuyển".
Cùng với nhiệm vụ chuyên môn, công tác giáo dục chính trị, xây dựng đoàn kết nội bộ và chăm lo đời sống bộ đội được xác định là những yếu tố quan trọng để cán bộ, chiến sĩ yên tâm công tác.
Đại úy Phan Tiến Sỹ, Chính trị viên Tàu Trường Sa 19, Hải đội 1, Lữ đoàn 125 Vùng 2 Hải quân nhấn mạnh: “Giáo dục truyền thống phải gắn với nhiệm vụ cụ thể của từng cán bộ, chiến sĩ. Khi hiểu những hy sinh của thế hệ đi trước, mỗi người sẽ nhận thức rõ hơn trách nhiệm của mình trong công việc hằng ngày, từ chấp hành kỷ luật, giữ gìn đoàn kết đến rèn luyện bản lĩnh và nâng cao trình độ chuyên môn. Chúng tôi chú trọng nắm bắt tư tưởng bộ đội, phát huy tinh thần trách nhiệm, xây dựng tập thể thống nhất, sẵn sàng nhận nhiệm vụ và quyết tâm hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao".
Những yêu cầu đó phù hợp với định hướng xây dựng Quân chủng Hải quân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại; nâng cao chất lượng huấn luyện, khả năng sẵn sàng chiến đấu và năng lực quản lý, bảo vệ chủ quyền biển, đảo. Trong bối cảnh tình hình biển, đảo còn diễn biến phức tạp, việc kết hợp sức mạnh quốc phòng với xây dựng thế trận lòng dân, thực hiện công tác dân vận và đẩy mạnh đối ngoại quốc phòng có ý nghĩa quan trọng đối với việc giữ vững môi trường hòa bình, ổn định.
Chuẩn Đô đốc Vũ Anh Tuấn khẳng định: “Quân chủng Hải quân luôn xác định xây dựng 'thế trận lòng dân' trên biển là nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên, thông qua thực hiện nhiệm vụ quân sự, quốc phòng và công tác dân vận". Đồng chí cũng nhấn mạnh việc nâng cao hiệu quả Chương trình “Hải quân Việt Nam làm điểm tựa cho ngư dân vươn khơi, bám biển” và hoạt động “Hải quân nhận đỡ đầu con ngư dân”; kết hợp cứu hộ, cứu nạn, hỗ trợ y tế, kỹ thuật, lương thực, nước ngọt với tham gia phòng, chống thiên tai, giúp nhân dân khắc phục khó khăn, ổn định cuộc sống.
Những chuyến tàu không số năm xưa đã đi vào lịch sử bằng ý chí, lòng dũng cảm và tinh thần hoàn thành nhiệm vụ. Ngày nay, dù phương tiện và điều kiện hoạt động có nhiều đổi thay, cán bộ, chiến sĩ các tàu vận tải quân sự vẫn phải giữ vững bản lĩnh, chấp hành nghiêm kỷ luật, nâng cao chất lượng huấn luyện, làm chủ trang bị và chủ động xử trí các tình huống trên biển.
Kỷ niệm 65 năm Ngày mở đường Hồ Chí Minh trên biển và thành lập Lữ đoàn 125 (23/10/1961-23/10/2026) là dịp nhìn lại một chặng đường lịch sử đặc biệt, tri ân những cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước. Huyền thoại Đường Hồ Chí Minh trên biển tiếp tục nhắc nhở mỗi cán bộ, chiến sĩ Hải quân hôm nay về giá trị của lòng trung thành, trí tuệ, tinh thần đoàn kết và ý chí vượt qua thử thách.
Phát huy truyền thống vẻ vang, Lữ đoàn 125 tiếp tục nâng cao chất lượng tổng hợp, xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện, mẫu mực, tiêu biểu; quyết tâm hoàn thành tốt nhiệm vụ vận tải quân sự, huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và bảo vệ chủ quyền biển, đảo, thềm lục địa của Tổ quốc. Đó là cách thiết thực để những giá trị được hun đúc trên tuyến đường biển huyền thoại tiếp tục tỏa sáng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước hôm nay.
VĂN LUYỆN