Máy PET/CT có ở phía Nam, sao người bệnh vẫn phải ra Hà Nội?

Có gia đình cho biết một chuyến đi có thể tốn thêm hơn 20 triệu đồng, chưa tính chi phí chụp.

Câu hỏi của bà con rất giản dị: Tại sao người bệnh ở phía Nam lại phải đi xa như vậy khi TP.HCM vẫn có máy PET/CT?

Câu trả lời nằm ở một thứ ít người biết đến: thuốc phóng xạ dùng cho máy PET/CT. Không phải cứ có máy là chụp được. PET/CT không phải chỉ cần đầu tư một chiếc máy thật đắt tiền rồi cắm điện lên là chạy.

Một trong những chất thường dùng là 18F-FDG, một dược chất phóng xạ có thời gian bán rã khoảng 110 phút. Thuốc phải được sản xuất gần nơi sử dụng và đưa vào sử dụng trong thời gian rất ngắn, không có thuốc phóng xạ thì máy vẫn phải nằm im. Việc chở thuốc bằng máy bay không phù hợp, thuốc phân rã rất nhanh, khoảng cách xa khiến việc vận chuyển không phải phương án ổn định cho nhu cầu thường xuyên.

Theo thông tin được công bố, nguồn thuốc phóng xạ 18F-FDG từ Bệnh viện Chợ Rẫy từng chỉ đáp ứng khoảng 7-9 ca mỗi ngày, ba ngày mỗi tuần, trong khi riêng Bệnh viện Ung bướu TP.HCM có hai máy PET/CT, công suất tối đa khoảng 30 ca/máy/ngày, cung và cầu rõ ràng đang cách nhau khá xa.

PET/CT khác gì CT và MRI?

CT và MRI cho bác sĩ thấy cấu trúc, hình dạng và vị trí của tổn thương; PET cho biết mức độ hoạt động chuyển hóa của mô. Với PET/CT, hai loại thông tin này được kết hợp trên cùng một lần chụp: CT cho biết tổn thương nằm ở đâu, PET với chất đánh dấu phóng xạ như 18F-FDG cho biết vùng nào nhiều bất thường. 

PET/CT có thể giúp phát hiện và đánh giá những tổn thương hoạt động về chuyển hóa mà hình ảnh CT hoặc MRI đôi khi chưa đủ rõ, đồng thời giúp bác sĩ đánh giá bệnh trên phạm vi toàn thân trong những trường hợp phù hợp. Tuy nhiên, PET/CT không thay thế CT hay MRI trong mọi trường hợp; mỗi phương pháp trả lời một loại câu hỏi khác nhau và việc lựa chọn tùy loại ung thư, giai đoạn bệnh và điều bác sĩ cần biết.

Từ đầu năm 2025, nguồn sản xuất 18F-FDG tại Bệnh viện Chợ Rẫy gặp vấn đề. Đây vốn là nguồn cung quan trọng cho các cơ sở y học hạt nhân ở phía Nam.

Trong khi đó, một cơ sở sản xuất thuốc phóng xạ tại TP.HCM đã được cấp phép nhưng chưa thể đưa dây chuyền vào hoạt động. 

Nhưng ai thật sự cần chụp PET/CT?

Không phải cứ bị ung thư là phải chụp PET/CT. PET/CT, đặc biệt PET/CT với 18F-FDG, thường được bác sĩ chỉ định khi kết quả chụp có khả năng làm thay đổi chẩn đoán, phân giai đoạn hoặc hướng điều trị. Các hướng dẫn chuyên môn hiện nay cũng nhấn mạnh việc lựa chọn PET/CT phải dựa vào loại ung thư và câu hỏi lâm sàng cụ thể:

- Một là, khi cần biết ung thư đã lan tới đâu.

- Hai là, khi nghi ngờ có di căn nhưng chưa biết nguyên phát ở đâu.

- Ba là, sau điều trị, khi cần phân biệt bệnh còn hoạt động hay chỉ còn "dấu vết" của điều trị.

Sau hóa trị, xạ trị hoặc phẫu thuật, trên hình ảnh CT đôi khi vẫn còn một khối hoặc vùng bất thường. Đó có thể là mô sẹo, viêm, hoại tử sau điều trị nhưng cũng có thể còn tế bào ung thư. Trong một số loại ung thư và thời điểm thích hợp, PET/CT có thể giúp bác sĩ đánh giá vấn đề này.

- Bốn là, khi nghi ngờ ung thư tái phát, người bệnh đã điều trị xong nhưng sau đó xuất hiện triệu chứng mới, hình ảnh học bất thường hoặc một số dấu hiệu khiến bác sĩ nghi bệnh quay trở lại. PET/CT có thể được cân nhắc để tìm vị trí tái phát hoặc di căn.

- Năm là, đánh giá đáp ứng điều trị trong một số bệnh ung thư.

PET/CT có thể cho biết mức độ hoạt động chuyển hóa của tổn thương trước và sau điều trị. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong một số bệnh như lymphoma và một số ung thư khác, khi kết quả có thể giúp bác sĩ quyết định tiếp tục, thay đổi hay kết thúc một chiến lược điều trị.

Ngoài ra, PET/CT còn có những chỉ định cụ thể ở từng loại ung thư như ung thư đầu cổ, phổi, thực quản, đại trực tràng, tụy, melanoma, lymphoma, sarcoma… nhưng chỉ định không giống nhau cho tất cả bệnh nhân.

Cần một "đường lui" cho PET/CT phía Nam

Theo tôi, trước mắt có mấy việc cần làm song song.

Thứ nhất, nhanh chóng đưa nguồn sản xuất 18F-FDG tại TP.HCM đã được cấp phép vào hoạt động, nếu cơ sở đã đáp ứng đầy đủ các điều kiện về an toàn bức xạ, sản xuất và chất lượng thuốc. Đây là việc có tính thực tế nhất, bởi thuốc phóng xạ phải được sản xuất gần nơi sử dụng.

Thứ hai, khôi phục và nâng công suất nguồn sản xuất hiện có tại Bệnh viện Chợ Rẫy. Đây là giải pháp trước mắt để giảm áp lực trong lúc các nguồn cung khác được hoàn thiện.

Thứ ba, phía Nam cần có ít nhất hai nguồn sản xuất 18F-FDG đủ năng lực, hoạt động độc lập tương đối với nhau. Một cơ sở bảo trì thì cơ sở kia vẫn có thể cung ứng. Không thể để một sự cố kỹ thuật ở một nơi làm ảnh hưởng đến hàng loạt bệnh viện.

Thứ tư, cần một cơ chế điều phối PET/CT trong khu vực. Những bệnh viện có máy, những nơi có thuốc và những cơ sở có bệnh nhân cần được kết nối với nhau bằng một kế hoạch chung, thay vì mỗi nơi tự xoay xở.

Khi nguồn thuốc còn hạn chế, bệnh nhân thật sự cần PET/CT nên được ưu tiên theo chỉ định chuyên môn; những trường hợp có thể dùng phương pháp khác thì bác sĩ cần giải thích rõ để người bệnh không phải đi xa chỉ vì tâm lý "chụp cho chắc".

Và cuối cùng, những quy định liên quan đến sản xuất, cấp phép, quản lý tài sản công và cung ứng thuốc phóng xạ cần tiếp tục được các cơ quan chức năng rà soát để những cơ sở đã có năng lực không bị "kẹt" quá lâu bởi các thủ tục không phù hợp với tính đặc thù của loại thuốc này.

Một hệ thống y tế hiện đại không chỉ cần máy móc hiện đại. Nó còn cần nguồn cung ổn định và một phương án dự phòng khi có sự cố.

Một chiếc máy PET/CT không thể hoạt động chỉ bằng tiền mua máy. Nó cần thuốc phóng xạ, cần kỹ thuật viên, bác sĩ, hệ thống an toàn bức xạ, quy trình vận hành và quan trọng nhất là một nguồn cung ổn định, có dự phòng.

Người bệnh ung thư vốn đã mệt mỏi, chi phí điều trị đắt đỏ, nếu "cần chụp PET/CT", họ chỉ mong có thể chụp ở nơi mình đang điều trị, thay vì phải đi hàng ngàn cây số.

Máy móc đã có. Người thầy thuốc đã có. Mong sao những nút thắt còn lại sớm được tháo ra, để người bệnh không phải trả thêm một lần giá cho căn bệnh của mình chỉ vì thiếu một nguồn thuốc phóng xạ.

Từ năm 2024 đến năm 2026, Sở Y tế TP.HCM nhiều lần trình, đề nghị thẩm định chủ trương đầu tư lò Cyclotron tại Bệnh viện Ung bướu cơ sở 2, nhằm chủ động sản xuất thuốc phóng xạ phục vụ chụp PET/CT.