Khoảnh khắc được xướng tên ở hạng mục Huy chương Vàng Olympic Thiên văn và Vật lý thiên văn quốc tế (IOAA) 2026, Nguyễn Quang Dũng, học sinh lớp 12 chuyên Lý, Trường THPT chuyên Lam Sơn (Thanh Hóa), cảm thấy nhẹ nhõm và biết ơn sau hành trình nỗ lực.
Những tháng ngày ôn luyện căng thẳng, những đêm quan sát bầu trời bằng kính thiên văn và những giờ tập trung giải bản đồ sao dường như lắng lại trong khoảnh khắc ấy. Với nam sinh, tấm huy chương không chỉ ghi nhận nỗ lực cá nhân mà còn gắn với sự hỗ trợ của thầy cô, gia đình và các thành viên đội tuyển.
Nguyễn Quang Dũng nhận Huy chương Vàng Olympic Thiên văn và Vật lý thiên văn quốc tế 2026 từ Ban tổ chức.
Trước khi tham gia đội tuyển Olympic Thiên văn và Vật lý thiên văn, Dũng đã yêu thích bầu trời đêm và tò mò về những điều kỳ thú của vũ trụ. Nền tảng Toán học, Vật lý cùng tư duy logic từ quá trình học chuyên Lý tại Trường THPT chuyên Lam Sơn giúp em tiếp cận thiên văn học một cách bài bản hơn.
Ban ngày giải toán, ban đêm quan sát bầu trời
Trong quá trình chuẩn bị cho kỳ thi IOAA, Dũng xây dựng phương pháp học dựa trên ba trụ cột: lý thuyết, phân tích dữ liệu và quan sát.
Thay vì chỉ đọc tài liệu, em tập trung giải các đề thi những năm trước, tìm hiểu bài báo khoa học và tự chứng minh lại những công thức nền tảng. Theo Dũng, việc hiểu bản chất công thức giúp em chủ động xử lý các dạng bài mới, thay vì chỉ ghi nhớ cách giải có sẵn.
Nam sinh phân chia thời gian ôn luyện theo từng nhiệm vụ. Ban ngày, em tập trung vào tính toán lý thuyết và xử lý dữ liệu; buổi tối dành cho việc nhận diện chòm sao, luyện thao tác với kính thiên văn và sử dụng bản đồ sao.
“Cách học này đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức vật lý, toán học, khả năng quan sát và tư duy không gian. Em không chỉ cần biết một công thức được sử dụng thế nào mà còn phải hiểu mối liên hệ giữa các đại lượng và điều kiện áp dụng”, Dũng chia sẻ.
Một trong những nội dung khiến nam sinh gặp nhiều khó khăn nhất là thiên văn học kết hợp lượng giác cầu. Khác với hình học trên mặt phẳng, việc xác định vị trí các thiên thể đòi hỏi khả năng hình dung hệ tọa độ trên mặt cầu thiên thể. Những yếu tố như khúc xạ khí quyển, tiến động và thị sai cũng khiến các bài toán trở nên phức tạp hơn.
Để vượt qua trở ngại, Dũng chủ động vẽ lại các mô hình mặt cầu thiên thể dưới dạng hình chiếu vector, đồng thời tự thiết lập lại các công thức lượng giác cầu, trong đó có định lý sin và cosin cho tam giác cầu.
Thay vì học thuộc lòng, em tìm cách hiểu cách các công thức được hình thành và liên hệ với nhau. Việc tự dựng lại mô hình, công thức giúp nam sinh rèn luyện khả năng suy luận, đồng thời hình dung rõ hơn những mối quan hệ hình học trong không gian ba chiều. Với Dũng, đây là cách chuẩn bị để không bị động khi gặp những câu hỏi mới, đòi hỏi vận dụng kiến thức thay vì lặp lại một quy trình giải quen thuộc.
Bài thi tìm ngôi sao bị thiếu trên mái vòm
Trong các phần thi IOAA, bài thực hành trong nhà chiếu hình để lại cho Dũng nhiều ấn tượng nhất. Khác với việc làm bài trên giấy hay quan sát bầu trời ngoài trời, thí sinh phải làm việc trong không gian tối, với hình ảnh bầu trời được mô phỏng trên mái vòm.
Quang Dũng đạt giải Nhì môn Vật lý Kỳ thi Học sinh giỏi Quốc gia năm 2025-2026.
Thí sinh cần nhanh chóng xác định hệ tọa độ thiên cầu khi hình chiếu thay đổi theo vĩ độ hoặc thời điểm trong năm, trong khi thời gian làm bài có giới hạn nghiêm ngặt.
Dũng nhớ nhất câu hỏi “yêu cầu xác định những ngôi sao bị thiếu trong một vùng trời được chiếu lên mái vòm”.
Thông thường, người quan sát nhận diện chòm sao dựa trên những hình dạng quen thuộc. Nhưng với bài toán này, thí sinh phải làm theo chiều ngược lại: phát hiện điểm bất thường trong cấu trúc đã biết để xác định thiên thể bị lược bỏ.
“Muốn giải được câu hỏi, thí sinh không chỉ cần nhớ hình dạng các chòm sao mà còn phải nắm chắc vị trí tương quan giữa các ngôi sao trong vùng trời đó”, Dũng kể.
Khi quan sát khu vực được chiếu, em nhận ra sự thiếu hụt bất thường ở một góc của chòm sao, sau đó đối chiếu với kiến thức đã ghi nhớ để xác định ngôi sao bị thiếu.
Cảm giác tìm ra đáp án, theo nam sinh, giống như “giải mã thành công một ẩn số”. Bài thi vừa kiểm tra trí nhớ không gian, vừa đòi hỏi khả năng quan sát chi tiết và phản xạ nhanh. Đối với Dũng, chính những thử thách như vậy tạo nên sức hấp dẫn của thiên văn học. Người học không thể chỉ ghi nhớ tên gọi hay hình dạng các chòm sao mà cần hiểu cấu trúc bầu trời và vận dụng kiến thức trong những điều kiện quan sát khác nhau.
Sau tấm huy chương vàng Olympic Thiên văn và Vật lý thiên văn quốc tế 2026, Dũng xác định tiếp tục theo đuổi con đường nghiên cứu Vật lý ở bậc đại học và sau đại học. Hai lĩnh vực em đặc biệt quan tâm là Vật lý thiên văn năng lượng cao và khoa học hành tinh. Kỳ thi giúp em củng cố quyết tâm theo đuổi khoa học cơ bản, đồng thời hiểu rõ hơn những yêu cầu của con đường nghiên cứu lâu dài.
Nam sinh mong muốn tiếp tục tích lũy kiến thức, rèn luyện năng lực nghiên cứu và tìm kiếm cơ hội đi sâu vào những lĩnh vực mình yêu thích.
“Trong tương lai, em hy vọng có thể đóng góp cho cộng đồng nghiên cứu khoa học cơ bản tại Việt Nam, góp phần đưa hình ảnh thế hệ trẻ Việt Nam vươn xa hơn trên bản đồ khoa học không gian thế giới”, Dũng chia sẻ.