Midday Meal: Sự tha hóa, phẩm giá và tình mẫu tử

Nhưng lần này, thay vì những đứa trẻ nghèo khổ, trung tâm câu chuyện là một người thầy giáo trung niên đang dần đánh mất chính mình trong cuộc vật lộn để sinh tồn. Và khi mọi thứ sụp đổ, tình yêu của người mẹ già trở thành điểm tựa cuối cùng, cũng là nguồn cơn của những xúc cảm đau đớn nhất.

Khi Majidi không còn đặt một đứa trẻ vào trung tâm câu chuyện

Có những đạo diễn dành cả sự nghiệp để kể đi kể lại một câu chuyện, nhưng mỗi lần trở lại, họ lại khiến chúng ta nhìn thấy một khía cạnh khác của con người. Majid Majidi là một trong những nhà làm phim như thế. 

Từ Children of Heaven (1997 - phim đầu tiên của Iran được đề cử Oscar Phim nói tiếng nước ngoài xuất sắc nhất), The Color of Paradise (1999) đến The Song of the Sparrows (2008), những tác phẩm làm nên tên tuổi quốc tế của ông, điện ảnh Majidi luôn hướng về những phận người bé nhỏ, những đứa trẻ bị tước đoạt sự hồn nhiên bởi nghèo đói và những hoàn cảnh khắc nghiệt, nhưng vẫn cố gắng gìn giữ lòng tốt cùng phẩm giá của mình.

Nếu Children of Heaven kể câu chuyện về đôi giày thất lạc của hai anh em nghèo, biến một nhu cầu tưởng như nhỏ bé thành cuộc đấu tranh sinh tồn của cả gia đình; nếu The Color of Paradise nhìn thế giới qua đôi mắt của một cậu bé khiếm thị để chất vấn tình yêu và sự ích kỷ của người cha; thì The Song of the Sparrows lại tìm kiếm vẻ đẹp của con người giữa những nhọc nhằn đời thường. Trong thế giới ấy, nghèo đói không đơn thuần là điều kiện vật chất, mà còn là phép thử đối với tình yêu, lòng tự trọng và khả năng giữ gìn nhân tính.

• 'Trại buôn người' vượt 200 tỉ đồng

• Phim Thành Long thắng lớn tại Asian Academy Creative Awards

Gần hai thập niên sau The Song of the Sparrows, Midday Meal tiếp tục mạch quan tâm ấy, nhưng có một thay đổi đáng kể: Majidi không còn đặt một đứa trẻ vào trung tâm câu chuyện. 

Nhân vật chính lần này là Solan, một người thầy giáo trung niên sống cùng mẹ già tại một vùng quê nghèo khô cằn ở đông nam Iran. 

Anh không mơ đến những điều lớn lao. Sau nhiều năm làm việc theo hợp đồng tạm thời với mức lương ít ỏi, điều Solan mong muốn chỉ là được tuyển dụng chính thức, có một nguồn thu nhập ổn định và mua được căn hộ tử tế để hai mẹ con nương tựa vào nhau.

Đó là một ước mơ bình thường, gần như khiêm nhường đến mức khó có thể gọi là tham vọng. Solan không có gia đình riêng, không nghĩ đến chuyện kết hôn. 

Cuộc đời anh dường như đã được thu nhỏ vào hai trách nhiệm: chăm sóc người mẹ già và duy trì lớp học nơi những đứa trẻ nghèo tìm đến mỗi ngày. Nhưng chính khi tưởng như đã nhìn thấy một lối ra cho cuộc đời mình, Solan lại bị đẩy vào một tình thế không thể lường trước.

Người bảo trợ tài chính cho chương trình cung cấp bữa ăn miễn phí của trường qua đời. Nguồn thực phẩm lập tức bị cắt đứt. Với phần lớn học sinh nghèo trong làng, bữa trưa không chỉ là một khoản hỗ trợ mà có khi là bữa ăn duy nhất trong ngày. 

Nếu không còn thức ăn, các em sẽ không đến lớp; nếu không còn học sinh, lớp học duy nhất ấy cũng chẳng có lý do để tồn tại. Bộ máy giáo dục không đưa ra sự hỗ trợ thực chất nào, ngoài yêu cầu Solan tiếp tục duy trì việc giảng dạy.

Trong một hoàn cảnh mà những điều căn bản nhất cũng không được bảo đảm, người thầy giáo buộc phải tự tìm cách giải quyết vấn đề. Ban đầu, anh dùng tiền tiết kiệm để mua thức ăn cho học sinh. Nhưng tiền bạc cạn dần, còn trách nhiệm thì không cho phép anh dừng lại. 

Solan bắt đầu buôn lậu dầu, bước chân vào chính con đường mà những đứa trẻ nghèo trong vùng đã phải lựa chọn để kiếm sống. Cuộc đời anh từ đó trượt dài qua những ranh giới đạo đức, cho đến khi bị bắt và rơi vào tình trạng bế tắc.

Cuộc đấu tranh để duy trì sự sống

Điều đau đớn nhất trong Midday Meal không nằm ở việc một người thầy giáo phạm pháp, mà ở quá trình một con người lương thiện dần bị hoàn cảnh biến đổi. Solan muốn làm điều tốt, nhưng càng cố cứu lớp học, anh càng phải sử dụng những phương tiện sai trái. 

Anh muốn bảo vệ học sinh, song cũng cần công việc ấy để có được căn nhà mơ ước cho hai mẹ con. Lòng vị tha và nhu cầu tự bảo vệ bản thân cùng tồn tại trong anh, không thể tách rời bằng những phán quyết đạo đức đơn giản.

Majidi không xây dựng Solan như một người hùng hoàn hảo, càng không biến anh thành nạn nhân vô tội của mọi hoàn cảnh. Những lựa chọn của anh có cái giá của chúng. 

Nhưng thay vì đứng ngoài để kết án nhân vật, đạo diễn buộc người xem đi cùng anh trên hành trình trượt dốc ấy, chứng kiến từng lớp tự tin và tự trọng bị bào mòn. 

Khi một người liên tục phải lựa chọn giữa những điều không thể dung hòa, ranh giới giữa đúng và sai dần trở nên mong manh. Và câu hỏi đáng sợ nhất không còn là liệu Solan có làm điều sai trái hay không, mà là anh sẽ còn nhận ra chính mình đến bao giờ?

Ống kính của Majidi bám sát nhân vật trong phần lớn bộ phim, theo từng chuyển động, bước chân và những va chạm của anh với thế giới xung quanh. Cách quay ấy tạo cảm giác người xem gần như không có khoảng cách để trốn tránh hiện thực. 

Chúng ta bị giữ lại bên cạnh Solan, chứng kiến cuộc sống khắc nghiệt đang dồn anh vào chân tường. Không cần những lời tuyên bố chính trị trực diện, bộ phim vẫn phơi bày sự vô cảm của một hệ thống có thể yêu cầu người thầy tiếp tục dạy học nhưng lại không bảo đảm những điều kiện tối thiểu để lớp học tồn tại.

Bối cảnh cũng là một thành phần quan trọng trong ngôn ngữ điện ảnh của Majidi. Những dãy núi khô cằn có hình thù kì dị, vùng đất phủ bụi và khung cảnh bán sa mạc ở miền đông nam Iran tạo nên một thế giới dường như bị tách khỏi phần còn lại của xã hội. 

Giữa không gian rộng lớn nhưng khắc nghiệt ấy, con người hiện lên nhỏ bé, mong manh, bị vây hãm bởi cả thiên nhiên lẫn những cơ chế xã hội. Sự đối lập giữa cảnh quan trơ trụi và những bộ quần áo rực rỡ của trẻ em, giữa đất đai cằn cỗi và những bữa ăn được chuẩn bị vội vã, càng làm nổi bật cuộc đấu tranh để duy trì sự sống.

Majidi vẫn giữ nhịp điệu chậm rãi đặc trưng, nhưng sự tĩnh lặng trong phim không đồng nghĩa với bình yên. Máy quay có thể dừng lại ở một gương mặt, một cử chỉ hoặc một khoảnh khắc tưởng như không có gì xảy ra, song chính những khoảng lặng ấy lại chứa đựng sức ép tâm lý lớn nhất. 

Màn trình diễn của nam diễn viên không chuyên Mohammad Rahimi (Solan) là điểm tựa của toàn bộ câu chuyện. Từ một người thầy tận tụy, cởi mở, anh dần trở nên cáu bẳn, mệt mỏi và khép kín. Sự biến đổi ấy không cần được phô diễn bằng những cơn bùng nổ cảm xúc. Nó hiện ra qua những vết nứt nhỏ trên gương mặt, trong ánh mắt và cách nhân vật ngày càng khó khăn khi phải đối diện với người khác - cũng như với chính mình.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn Midday Meal như câu chuyện về sự tha hóa của một người đàn ông, chúng ta sẽ bỏ lỡ tầng cảm xúc sâu sắc nhất của bộ phim: tình mẫu tử.

Khi cuộc đời Solan ngày càng chìm vào bế tắc, khi những lựa chọn của anh khiến hình ảnh người thầy lương thiện ban đầu dường như tan vỡ, người mẹ già vẫn ở bên con. 

Bà nấu ăn cho những đứa trẻ, âm thầm hỗ trợ anh và không chất vấn những quyết định mà anh đưa ra. Tình yêu của bà không được diễn đạt bằng những lời lẽ lớn lao. Nó tồn tại trong sự hiện diện bền bỉ, trong những công việc nhỏ bé và trong niềm tin dường như không thể lay chuyển dành cho con trai.

• 

  'Thần đồng võ thuật' Tạ Miêu đạt đỉnh cao sau 30 năm chìm nổi

• 

  Đạo diễn thắng giải Oscar mang phim mới đi tranh giải ở Liên hoan phim Busan

Nhưng chính sự im lặng ấy khiến những cảnh phim cuối cùng trở nên đau đớn. Khi một người đã dần đánh mất phẩm giá và không còn biết phải làm gì để cứu vãn cuộc đời mình, người mẹ vẫn không quay lưng. 

Bà không nhất thiết phủ nhận những sai lầm của con; có lẽ, bà chỉ không thể ngừng nhìn thấy con người nằm phía sau những sai lầm ấy. 

Tình yêu của bà không xóa bỏ hậu quả từ những lựa chọn của Solan, nhưng giữ lại cho anh một nơi mà anh vẫn được yêu thương, ngay cả khi bản thân không còn đủ sức để tin rằng mình xứng đáng với tình yêu đó.

Cái kết của Midday Meal để lại một khoảng lặng khó diễn tả. Lựa chọn của người mẹ không chỉ khép lại câu chuyện của hai mẹ con, mà còn khiến người xem phải nhìn lại toàn bộ hành trình trước đó. Đến cuối cùng, điều gì còn lại khi tiền bạc, công việc, những ước mơ bình dị và cả sự tự trọng đều có thể bị hoàn cảnh tước đoạt? 

Có lẽ, Majidi không muốn đưa ra một câu trả lời duy nhất. Ông chỉ đặt chúng ta trước giới hạn của lòng tốt, sự hy sinh và tình yêu - những điều đôi khi không thể được đo lường bằng các chuẩn mực đạo đức thông thường.

Dòng chữ cuối phim, đề tặng những người mẹ và người mẹ của chính đạo diễn, vì thế mang sức nặng đặc biệt. 

Nó không giống một lời giải thích cho bi kịch vừa diễn ra, mà như sự thừa nhận rằng đằng sau mọi câu chuyện về con người, vẫn có những tình yêu không dễ gọi tên. Trong một thế giới nơi con người có thể bị đẩy đến chỗ làm tổn thương chính mình và những người khác, tình mẫu tử hiện lên vừa như điểm tựa cuối cùng, vừa như một nỗi đau không thể hóa giải.

Với Midday Meal, Majid Majidi không tìm cách lặp lại thành công của những bộ phim từng làm nên tên tuổi ông. 

Ông trở lại với những mối quan tâm xuyên suốt sự nghiệp, nhưng đặt chúng trong một câu chuyện trưởng thành, gai góc và phức tạp hơn. Những đứa trẻ nghèo vẫn hiện diện, sự bất công vẫn âm thầm chi phối đời sống, nhưng lần này, chúng ta chứng kiến bi kịch qua đôi mắt của một người lớn - người hiểu rõ điều gì là đúng mà vẫn không thể luôn làm điều đúng.

Tại Liên hoan phim quốc tế Busan năm nay, Midday Meal là 1 trong 13 phim được chọn tranh giải chính thức (Competition) và là một ứng viên đáng chú ý nhất cho các giải thưởng lớn.

Bên cạnh chiều sâu nhân văn và cách kể chuyện giàu sức nặng của đạo diễn kỳ cựu, màn trình diễn của Mohammad Rahimi đặc biệt xứng đáng được cân nhắc ở hạng mục diễn xuất. Nếu bộ phim giành được sự ghi nhận của ban giám khảo, đó sẽ là sự tôn vinh dành cho một tác phẩm không cần những tuyên ngôn lớn tiếng để nói về những vấn đề lớn lao.

Có những bộ phim khép lại khi màn hình tối đen. Nhưng cũng có những bộ phim khiến người xem tiếp tục ngồi yên trong bóng tối, bởi điều họ vừa chứng kiến vẫn chưa thể kết thúc bên trong mình. Midday Meal thuộc về loại thứ hai.

Điện ảnh Việt Nam có tới 5 phim được lựa chọn tham dự tại Liên hoan phim Quốc tế Busan lần thứ 31 tại 4 hạng mục khác nhau, nhiều hạng mục nhất từ trước đến nay.