Hoa sữa đang vào mùa nở rộ, tỏa hương nồng trên nhiều tuyến phố Hà Nội. Tuy nhiên, với những người có cơ địa dị ứng, mắc hen phế quản, bệnh hô hấp mạn tính hoặc chứng đau nửa đầu, việc tiếp xúc với mùi hương và phấn hoa có thể gây ra những phản ứng khó chịu. Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và oxy cao áp Việt Nam, lưu ý cần phân biệt rõ dị ứng phấn hoa với tình trạng nhạy cảm với mùi để có biện pháp phòng tránh phù hợp.
Những nhóm người dễ bị ảnh hưởng khi hoa sữa nở rộ
Mỗi độ thu về, hoa sữa lại tỏa hương trên nhiều tuyến phố Hà Nội. Với không ít người, đây là mùi hương đặc trưng, gợi nhớ những ký ức đẹp về mùa thu Thủ đô. Tuy nhiên, khi hoa nở đồng loạt, đặc biệt tại những khu vực có mật độ cây dày đặc, mùi hương quá nồng có thể khiến một số người đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, thậm chí xuất hiện các triệu chứng khó chịu ở đường hô hấp.
Theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và oxy cao áp Việt Nam, phản ứng của cơ thể đối với mùi hoa sữa phụ thuộc vào cường độ mùi, thời gian tiếp xúc, mức độ nhạy cảm và tình trạng sức khỏe của từng người.
Trong đó, những người có tiền sử dị ứng phấn hoa, mắc hen phế quản, bệnh phổi mạn tính hoặc chứng đau nửa đầu là các nhóm cần đặc biệt chú ý khi hoa sữa nở rộ.
Đối với người có tiền sử dị ứng phấn hoa, việc tiếp xúc với phấn hoa sữa có thể gây ra các biểu hiện như hắt hơi, ngứa mũi, chảy nước mũi, ngứa mắt hoặc chảy nước mắt nếu cơ thể đã mẫn cảm với loại phấn hoa này.
Bác sĩ Hoàng cho biết, khả năng gây dị ứng của phấn hoa sữa đã được ghi nhận trong các nghiên cứu khoa học.
Một nghiên cứu tại miền đông Ấn Độ khảo sát 140 bệnh nhân mắc bệnh dị ứng đường hô hấp cho thấy, 40 người, tương đương 28,57%, có kết quả thử nghiệm lẩy da dương tính với chiết xuất phấn hoa của cây hoa sữa (Alstonia scholaris).
Các nhà nghiên cứu cũng xác định được những protein có khả năng liên kết với kháng thể IgE, loại kháng thể tham gia vào các phản ứng dị ứng.
Tuy nhiên, bác sĩ Hoàng lưu ý, kết quả này chỉ phản ánh tình trạng mẫn cảm trong nhóm bệnh nhân đã mắc bệnh dị ứng đường hô hấp, không đại diện cho cộng đồng. Vì vậy, không thể suy diễn rằng gần 30% người dân Hà Nội dị ứng với hoa sữa.
Bên cạnh đó, kết quả thử nghiệm lẩy da dương tính chỉ cho thấy sự mẫn cảm. Để xác định người bệnh có dị ứng thực sự hay không, bác sĩ cần đối chiếu với tiền sử và các triệu chứng xuất hiện khi tiếp xúc.
Ở người dị ứng qua trung gian IgE, dị nguyên có thể kích hoạt tế bào mast giải phóng histamin và các chất trung gian gây viêm, dẫn đến những biểu hiện dị ứng tại mũi, mắt hoặc đường hô hấp.
Các nghiên cứu thực nghiệm trên chuột cũng cho thấy phấn hoa sữa có khả năng gây viêm đường thở dị ứng. Tuy nhiên, không thể từ kết quả này kết luận tất cả những người tiếp xúc với hoa sữa ngoài đường đều có nguy cơ lên cơn hen hoặc mắc bệnh hô hấp nghiêm trọng.
Đối với người mắc hen phế quản, bác sĩ Hoàng khuyến cáo cần chú ý nếu việc tiếp xúc với mùi hương mạnh thường đi kèm ho, tức ngực, khò khè hoặc khó thở.
Người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, khí phế thũng cũng có thể nhạy cảm hơn với một số mùi trong môi trường. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng ở mỗi người khác nhau, không nên mặc nhiên coi hoa sữa là nguyên nhân của mọi đợt bệnh trở nặng.
Một nhóm khác cần lưu ý là những người mắc chứng đau nửa đầu, còn gọi là migraine. Đây là bệnh lý thần kinh, có thể gây đau đầu kèm buồn nôn, sợ ánh sáng, sợ tiếng động và khó dung nạp mùi.
Theo bác sĩ Hoàng, mùi hương nồng có thể là yếu tố khởi phát hoặc làm trầm trọng thêm cơn migraine ở một số người.
Về cơ chế, bác sĩ Hoàng phân tích, một số chất có tính kích ứng có thể tác động đến các nhánh cảm giác của dây thần kinh sinh ba tại vùng mũi. Hệ khứu giác và hệ cảm giác này có mối liên hệ với những mạng lưới thần kinh tham gia xử lý cảm giác, cảm xúc và tín hiệu đau trong não.
Migraine cũng liên quan đến hệ thống thần kinh sinh ba–mạch máu và các chất truyền tín hiệu đau, trong đó có CGRP. Tuy nhiên, cơ chế chính xác khiến mùi hương khởi phát cơn đau nửa đầu vẫn chưa được hiểu đầy đủ.
Đáng chú ý, đôi khi cơn migraine đã bước vào giai đoạn báo trước, khiến người bệnh nhạy cảm với mùi hơn bình thường. Vì vậy, mùi hương có thể là yếu tố người bệnh nhận thấy khi cơn đau sắp xuất hiện, chứ chưa chắc là nguyên nhân trực tiếp duy nhất.
Phụ nữ mang thai cũng là nhóm có thể cảm thấy khó chịu hơn với một số mùi hương, thậm chí xuất hiện cảm giác nôn nao.
Tuy nhiên, theo bác sĩ Hoàng, một tổng quan hệ thống năm 2022 không tìm thấy sự gia tăng rõ rệt về độ nhạy khứu giác của phụ nữ mang thai khi đánh giá bằng các phép đo khách quan về ngưỡng phát hiện và khả năng phân biệt mùi.
Điều này không phủ nhận cảm giác khó dung nạp mùi ở thai phụ, nhưng cũng không có cơ sở từ những nghiên cứu này để khẳng định việc ngửi hoa sữa gây hại cho thai nhi hoặc tất yếu dẫn đến tình trạng nôn nghén nặng.
Ngoài ra, trẻ nhỏ và người cao tuổi cũng có thể nhạy cảm hơn với các loại mùi trong môi trường.
Làm gì để hạn chế nguy cơ dị ứng và khó chịu do hoa sữa?
Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng nhấn mạnh, điều quan trọng trước hết là phân biệt rõ 3 vấn đề: phản ứng khó chịu với mùi hương, dị ứng phấn hoa và ngộ độc.
Đây là những hiện tượng khác nhau về cơ chế và không thể đánh đồng.
Người nhạy cảm với mùi có thể đau đầu, buồn nôn hoặc chóng mặt khi tiếp xúc với mùi hoa sữa quá nồng mà không nhất thiết mắc bệnh dị ứng. Ngược lại, người dị ứng phấn hoa có thể xuất hiện các triệu chứng đường hô hấp dù không cảm thấy mùi hương quá khó chịu.
Theo Cơ quan Đăng ký chất độc và bệnh tật Hoa Kỳ (ATSDR), một số loại mùi trong môi trường có thể đi kèm các triệu chứng như đau đầu, buồn nôn, chóng mặt, nghẹt mũi, cay mắt và kích ứng họng. Những biểu hiện này thường giảm khi người tiếp xúc rời khỏi khu vực có mùi.
Tuy nhiên, đây là bằng chứng về mùi môi trường nói chung, không có nghĩa mọi người ngửi hoa sữa đều gặp vấn đề sức khỏe.
Để hạn chế ảnh hưởng, bác sĩ Hoàng khuyến cáo những người nhạy cảm nên chủ động giảm thời gian tiếp xúc với nguồn mùi. Có thể thay đổi tuyến đường đi bộ, tránh đứng lâu dưới tán cây đang nở hoa hoặc điều chỉnh các hoạt động ngoài trời.
Nếu sinh sống gần khu vực trồng nhiều hoa sữa, người dân có thể tạm thời đóng cửa ở phía nguồn mùi trong thời điểm mùi hương quá nồng.
Không nên sử dụng thêm nước hoa, xịt phòng hoặc các chất tạo hương mạnh để át mùi hoa sữa, bởi việc tiếp xúc với nhiều mùi hương cùng lúc có thể khiến người nhạy cảm khó chịu hơn.
Đối với người mắc hen phế quản hoặc bệnh hô hấp mạn tính, cần tiếp tục điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ, không tự ý tăng liều thuốc hoặc sử dụng thuốc chống dị ứng chỉ vì xuất hiện đau đầu khi ngửi hoa.
Những người thường xuyên đau đầu khi tiếp xúc với mùi hoa sữa có thể ghi lại thời điểm, địa điểm, thời gian tiếp xúc và các triệu chứng xuất hiện. Việc theo dõi này giúp bác sĩ đánh giá mối liên hệ giữa tác nhân môi trường và tình trạng sức khỏe, thay vì quy tất cả triệu chứng trong mùa hoa sữa về cùng một nguyên nhân.
Nếu xuất hiện khó thở rõ rệt, khò khè tăng nhanh, tức ngực hoặc các triệu chứng bất thường nghiêm trọng, người bệnh cần được thăm khám kịp thời để xác định nguyên nhân và có hướng xử trí phù hợp.
Đặc biệt, bác sĩ Hoàng lưu ý, cảm giác mùi hoa sữa quá nồng, thậm chí gây choáng váng, không đồng nghĩa với ngộ độc.
Ngưỡng phát hiện mùi, ngưỡng gây kích ứng và ngưỡng gây độc là những khái niệm khác nhau. Có những chất con người có thể phát hiện bằng khứu giác ở nồng độ thấp hơn nhiều so với mức gây tác hại độc chất.
Vì vậy, không thể chỉ dựa vào cảm giác khó chịu để kết luận hoa sữa gây độc, tổn thương não hoặc những bệnh lý nghiêm trọng khác.
Ở góc độ sức khỏe cộng đồng, bác sĩ Hoàng cho rằng phản ánh của người dân về tình trạng khó chịu do mùi hoa sữa cần được xem xét khi lựa chọn vị trí và mật độ cây trồng tại các khu dân cư.
Tuy nhiên, muốn đánh giá nguy cơ sức khỏe tại một khu vực cụ thể, cần có dữ liệu về mức độ tiếp xúc và tình trạng sức khỏe của người dân, thay vì chỉ dựa vào cảm nhận mùi nồng.
Theo bác sĩ, không nên phủ nhận những triệu chứng thực tế ở người nhạy cảm, nhưng cũng không cần quá lo lắng hoặc thổi phồng độc tính của hoa sữa khi chưa có bằng chứng khoa học. Điều quan trọng là nhận diện đúng phản ứng của cơ thể, chủ động hạn chế tiếp xúc khi cần thiết và đi khám nếu xuất hiện những triệu chứng bất thường.
THIÊN LAM