Mỹ - Iran nêu lập trường chấm dứt xung đột

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã kêu gọi Iran cắt giảm "đáng kể" năng lực làm giàu uranium như một phần của thỏa thuận chấm dứt xung đột. Các chuyên gia cho rằng yêu cầu này có thể báo hiệu sự nới lỏng trong lập trường cứng rắn của Washington, khi Mỹ trước đây từng đòi hỏi Iran phải từ bỏ hoàn toàn hoạt động làm giàu hạt nhân.

Những phát biểu của Phó Tổng thống Vance được đưa ra trong bối cảnh các quan chức cấp cao khác của Mỹ vẫn duy trì lập trường cứng rắn. Ngoại trưởng Marco Rubio liên tục khẳng định Iran không được phép sở hữu vũ khí hạt nhân, trong khi Tổng thống Donald Trump cảnh báo cuộc chiến sẽ kết thúc theo "cách êm đẹp hoặc cách không mấy êm đẹp".

Trong khi đó, giới chức tại Tehran đặt câu hỏi liệu Washington có thực sự mong muốn đàm phán hay không, trong bối cảnh cuộc chiến giữa Mỹ - Israel và Iran đã bước sang tháng thứ 8.

Tuyên bố của Mỹ

Phó Tổng thống Vance nói với hãng tin Reuters rằng Iran cần chứng minh cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân bằng cách thay đổi chương trình làm giàu hạt nhân của nước này.

"Nếu không muốn có vũ khí hạt nhân, tại sao lại cần nhiên liệu được làm giàu ở mức 60%? Nếu muốn thể hiện cam kết không chế tạo vũ khí hạt nhân, đừng sản xuất nhiên liệu được làm giàu ở mức độ cao. Đó là vấn đề cốt lõi”, ông Vance nêu rõ.

Quá trình làm giàu uranium giúp biến thành nhiên liệu cho các lò phản ứng hạt nhân hoặc, ở mức độ cao hơn nhiều, có thể thành vật liệu chế tạo vũ khí hạt nhân.

Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) nhận định Iran đã làm giàu uranium lên mức 60%, thấp hơn mức 90% được coi là tiêu chuẩn chế tạo vũ khí. Trong bản đánh giá vào tháng 5/2025, IAEA không tìm thấy dấu hiệu đáng tin cậy nào về một chương trình hạt nhân có tổ chức tại Iran.

Trong khi đó, khi phát biểu trước các phóng viên tại Athens, Ngoại trưởng Rubio cáo buộc Iran đã bỏ lỡ nhiều cơ hội để đạt được thỏa thuận.

"Iran không được phép sở hữu vũ khí hạt nhân. Vấn đề chỉ đơn giản có vậy”, ông Rubio nhấn mạnh.

Ông cũng cho rằng Iran đã “hoàn toàn mất quyền kiểm soát” eo biển Hormuz và nền kinh tế nước này đang “lao dốc không phanh”. Ông lập luận rằng dưới tác động của các lệnh trừng phạt “gây tê liệt”, Iran đang “sắp rơi vào tình cảnh mà hiếm quốc gia nào trên thế giới từng trải qua”.

Các nhà phân tích nhận định những tuyên bố này cho thấy việc gây sức ép lên Tehran vẫn là trọng tâm trong cách tiếp cận của Washington, mặc dù phát biểu của ông Vance vẫn để ngỏ câu hỏi về việc Iran sẽ chấp nhận những hạn chế hạt nhân như thế nào.

Lập trường của Iran

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian tuyên bố các cuộc đàm phán với Washington là "vô ích", đồng thời cáo buộc Mỹ lợi dụng các cuộc đàm phán trong khi vẫn nhắm mục tiêu chống lại Iran.

"Vấn đề của chúng tôi với Mỹ là cứ mỗi lần chúng tôi ngồi vào bàn đàm phán, xung đột lại nổ ra”, ông phát biểu trong cuộc gặp với Ngoại trưởng Armenia.

"Cho đến nay, họ đã tấn công chúng tôi 3 lần sau các cuộc đàm phán; điều này chứng tỏ họ không muốn đối thoại. Trái lại, mục tiêu của họ là lật đổ Iran", Tổng thống Iran nhấn mạnh.

"Với một đối thủ ngày ngày sử dụng các biện pháp tấn công, trừng phạt, gây sức ép và đe dọa - cũng như thường xuyên không giữ lời hứa - thì đàm phán trở nên vô ích, và đất nước chúng tôi sẽ không chấp nhận cách tiếp cận như vậy”, ông Pezeshkian cho biết thêm.

Tuy nhiên, trong bài phát biểu trước các đại sứ nước ngoài tại Tehran vào ngày 4/10, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi lại cho rằng "chỉ có đàm phán dựa trên công lý và sự công bằng" mới có thể chấm dứt xung đột. Tuyên bố này cho thấy vẫn còn dư địa để tiếp tục đàm phán và tiến tới một thỏa thuận.

Những tuyên bố này được đưa ra sau khi Iran đề xuất mở lại eo biển Hormuz và nối lại đàm phán tại kỳ họp Đại hội đồng Liên hợp quốc ở New York vào cuối tháng 9. Ông Trump sau đó đã bác bỏ đề xuất này.

Sự khác biệt giữa các đề xuất

Đề xuất mới nhất của Iran được phát triển dựa trên biên bản ghi nhớ do hai nước ký kết vào ngày 17/6. Văn bản này từng giúp hạ nhiệt xung đột trong thời gian ngắn trước khi đổ vỡ. Đề xuất mới, được đưa ra vài tuần trước, về cơ bản đã rút ngắn lộ trình thời gian và thay đổi trình tự các bước hướng tới một giải pháp cho cuộc xung đột.

Đề xuất vạch ra việc chấm dứt giao tranh trên mọi mặt trận, bao gồm cả chiến dịch tấn công của Israel tại Li Băng, Washington sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân và các biện pháp trừng phạt dầu mỏ, đồng thời giải phóng các tài sản bị đóng băng của Iran. Eo biển Hormuz sẽ mở cửa trở lại sau 7 ngày, tiếp đó là các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran.

Các chuyên gia cho rằng đề xuất này có thể mở ra cho ông Trump một con đường để khôi phục hoạt động vận tải biển trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ vào tháng 11. Tuy nhiên, những bất đồng về trình tự các sự kiện vẫn chưa được giải quyết.

Dù vậy, việc Washington gần đây tập trung vào vấn đề làm giàu hạt nhân có nguy cơ khiến họ bỏ qua những ưu tiên thực sự của Tehran.

"Mỹ đang cố gắng nới lỏng lập trường về vấn đề hạt nhân với phía Iran, nhưng đối với Iran, đây không phải là điểm mấu chốt gây tranh cãi. Vấn đề cốt lõi nằm ở lệnh phong tỏa, việc dỡ bỏ trừng phạt, giải phóng tài sản và chấm dứt các cuộc xung đột trên toàn khu vực”, ông Simon Mabon, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Lancaster, nói với hãng tin Al Jazeera.

Một thỏa thuận cho phép làm giàu hạt nhân ở mức hạn chế cũng có điểm tương đồng với Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) năm 2015, vốn được đàm phán dưới thời Tổng thống Mỹ Barack Obama. Thỏa thuận này hạn chế chương trình hạt nhân của Iran để đổi lấy việc nới lỏng các lệnh trừng phạt. Ông Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận này vào năm 2018.

Chuyên gia Mabon cho biết một thỏa thuận hạt nhân đã từng khả thi trước khi cuộc chiến hiện tại nổ ra.

Trở ngại đạt thỏa thuận

Chuyên gia Mabon cho rằng Tehran sẽ đòi hỏi những cam kết vượt xa phạm vi vấn đề hạt nhân.

"Tôi nghĩ phía Iran sẽ yêu cầu dỡ bỏ các lệnh trừng phạt, chấm dứt phong tỏa và giải tỏa các tài sản bị đóng băng - hoặc ít nhất có một lộ trình thực hiện những điều này - song song với việc chấm dứt xung đột tại Li Băng và đạt được lệnh ngừng bắn vĩnh viễn ở Vùng Vịnh”, ông Mabon nói thêm.

Hoạt động vận tải biển qua eo biển Hormuz vẫn là một yếu tố gây tranh cãi khác, bất chấp tuyên bố của Ngoại trưởng Mỹ rằng Iran đã mất quyền kiểm soát tuyến đường thủy chiến lược này.

Mặc dù hoạt động xuất khẩu dầu từ Vùng Vịnh đã phục hồi đáng kể, các vụ tấn công tàu thuyền vẫn tiếp diễn. Theo công ty tình báo hàng hải Kpler, lượng dầu xuất khẩu từ Vùng Vịnh (không tính Iran) trong tháng 9 đã đạt hơn 81% so với mức trước khi xảy ra xung đột.

Sự phục hồi này có thể làm giảm áp lực buộc Mỹ phải đạt được thỏa thuận, mặc dù các vụ tấn công liên tục vẫn đặt ra câu hỏi về mức độ an toàn của eo biển Hormuz.